Google

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world’s books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the publie domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that’s often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book’s long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the

publie and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individual personal, non-commercial purposes.

and we request that you use these files for

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google’s system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attribution The Google “watermark” you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we cant offer guidance on whether any specifie use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book’s appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world’s information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world’s books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web al[http://books. google. com/]

HUGONIS GROTTII

ANNOTATIONES

NOVUM TESTAMENTUM.

DENUO EMENDATIUS EDITAE

VALUMEN VI.

- hand

CONTINENS ANNQTATIONES BE. |

PAULI EPISTOLAS AD

ROMANOS, CORINTHIOS, GALATAS,

III IS AP San GRONINGAB,

Ex offcina W. ZUIDE MA, Bibliopolae.

MDOCCKXEVIIL,

LÔl. G, /4G

ANNOTATIONES

EPISTOLAM AD ROMANOS,

' ⸗

* a + | N

pa ‚ ì

‚ . 4

Epistolae Paulinge non temporis ordine: locatas dunt eb ijs, qui eas printi in unum volumen compegerant; sed pro dignitate eorum ad quos scriptae sunt, Ideo praecedunt quae ad Ecclesias, sequuntur quae sunt ad singulos. Et inter eas quae sunt ad Ecclesias, prima est quae ad Romanam, ob urbis eius maiestatem. Erat au- tem Romae initium quoddam Eectesiae factum primo; quomodo Antiochiae, a Christianis aliarum provinciarum, quos' illuc negotia perduxerant: auctkm deinde praedica= tione et miraculië Petri, quem Simonis Magi preecstigiae vi Divina réprimendae Romam 'tfaxérant circa initià Claudiani principatus, ut Veteres tradidere, Quaeri son let cur Romanis scribens Paulus ‘Graece -potius scripserit quam Latine. Credo ideo factum, quod et ipse et scriba eius Tertius fiomine, quanquam ‘forte Latini sermonis non plane ignari, Graece tamen rectius, ille ‘dictaret, hic scriberet, quam Latine: et quod Graeca lingua Romanis

A2 ‘ _om-

5 IN EPIST. AD ROM.

"omnibus, etiam feminis, ut ex Tuvenali discimus, in usu esset quotidiano, peregrinis vero Romae morantibus no- tior quam Romana, Accedebat quod haec epistola quan- quam Romanis proprie missa, ita omnia eontinebat Re- ligionis Christianae munimenta ‚ ut dignissima esset cu- ius exempla etiam ad alias Eéclesias mitterentar. Graeca autem, at Cicero ait pro Archia, legantur in omnibas ferme gentibus, Latina suis finibas exiguis sane conti- nentur. Corintho scriptam hanc epistolam probat Orige- nes, non ex illis annotationibus quae in quibasdam co- dicibus post finem Epistolarum scriptae leguntar (eae enim nec antiquae sunt, mec in omnibus libris reperi- untur, neque in quibus reperiuntur eaedem sunt) sed argumentis ex ipsa epistola depromptis. Quia scilicet mittitur epistola per Phoeben Diaconissam Ecclesiae quae erat Cenchreis, porta Corinthiorum: quia inter eos qui tum Paulo aderant, et quorum nomine Romanos salutat, erat Caius quem Corinthium fuisse discimas 1 Cor. 1: 14, et Erastas quem et ipsum fuisse Corinthium discimus 2 Tim. 4: 20. Scripta autem est non primo Pauli adventu Corinthum, sed altero, cuius mentio Act. 19: 21. Evin- citar id collato isto loco cum eo qui est infra 15: 24; utrobique enim eiasdem itineris quod Hierosolyma Paulus instituerat, fit mentio: et quia in hac epistola additur ‘id iter inter alia eo pertinere, ut Paulus. subsidia paupe- ribus Hierosolymitanis adferret, inde collegit Chrysosto- mus duas quae sunt ad Corinthios prius fuisse scriptas. quia 1 Cor. 16: 1 et: Cor. g: 1, 2 illa snbsidia praepa- rantur, Multa esse nom obvii sensus in scriptis Paulini: docemur à Petr, 3: 16. Causa eius rei, partim communi: Paulo cum Apostolis caeteris , sermo ascilicet eins Grae cus multa logaendi genera de Hebraismo aut etiam ec qui tum in usu erat populari Syriasmo trahens, partin Paulo propria, sermo nimirum saepe abruptus, saep intercisus, nec tam fluens praemeditato ordine, quan impeta quodam, ut quidque in mentem venerat, ruens deinde veterum ac novorum inter Hebraeos Magistrorun sententiae obiter magis attactae apud eos quibus nota essent, quam explicatae: de quibus. omnibus vide Hiero nymum quaestione ad Algasiam decima, Hanc autem a

Ro

IN EPIST. AD ROM. 5

Romanos epístolam plus habere confragosi quam oacteras; notat Origenes eo loco qui in Philocaliae relatus est ca- put nonum: dicit enim videri Paulum non instare pro- posito, quod scilicet saepe ab incoepto sermone in’ alte- rum tfransvolet, Ad difficultates alias in hac Epistola et haec accedit, quod obiectiones Iudaeornm, ad quae re- spondet, non evolvit, sed, ut illis quibus scribebat satie _coguitas, icta transverberat; et quod generaliter.enun= tiat ea quae vera sunt dsl so sroÂö [plerumque], quod manifestissimum est 5: 10, sed et ad alia pari iure por- rigì debet. Et tamen Veteres, praesertim Chrysostomus, multam de Paulino spirita trahens, plerumque huius Be pislolae sensus satis bene sunt dssecuti: novi Scriptores magnam lucem polliciti plus ecaliginis intulere. Fidem qnidam hic interpretati sunt persuasionem qua quis- credit lesum pro se nominatim et ad salutem omnimode ipei pariendam, esse mortuum, sive quod apud illos eoderm recidit, se esse praedestinatum; cum contra Paulas mul tis locis Christum pro omnibus esse. mortuum doceat, nee que talis quam illi praedicant fides quicquam in se ha- beat veri aut utilis. Alii per. Adem intelligunt omnem illam. quae Euengelio exhibetur obedientiam, Atqui neo hoc cum Pauli Jlocatione congruit, is enim dilectionem praefert fidei 1 Cor: 13: 13, et frdem dicit opus suum per dilectionem exsequi, Gal. 5: 6, aperte a fide dilec- tionem, quae praecípua pars est illius obedientiae, dis- tinguens., Re ipsa fides # epistolis Paulinis et in illa ad Hebraeos est existimatio magnifice sentiens “de Dei potentia, iustitia, bonitate, et, si quid promiserit, in eo praestando canstantia, Hanc a Deo magni plane fieri, et merito quidem, ostendit. Philo de haerede rerum, Di- vinarum. Et hoc est quod in hac Epistola dicitur Adem ad iustitiam imputari, aut sustitiam reputari per fadam. Non enim id siguificat Christi obedientiam fide appre- hensam haberi pro nostra, ut quidam censent, sed fidem censeri a Deo rem egregie bonam. Omne enim hones- - tam Hebraeis iustum dicitur. Sic qui reddit pignus pau- peri, ei esse dicitur iustitia, aut is Aabere iustifiam Deut. 24: 13. Sic ultio illa quam de idololatris sumpsit Phinees, dicitur ei in iustitiam reputata Ps. 106: Zo, A3 ubi

6 IN EPIST, AD ROM,

ubi est PA quod proprie dicitur de eo quod én rationes, ut Levit. 25: 27, óo, 52, 27: 18, Nam. 23: 9, aut etiam in censum aliquem refertur, ut Deut, 2: 11, 20, los. 15: 3, 2 Sam. 4: 2; inde, solita etiam' apud alias gentes translstione, de eo quod magni parvive ſit, aut quod gretum ingratumve habetur, ut Gen. 31: 15, 1 Reg. 10: 21, a.Par. g: 20, Os. 8: 12, Esai. ag: 16. Est autem duplex constructio eodem sensu, imputatur in iùsstitian, eicut &oylearo elo pebvovoar (imputavit in ebriam) 1 Sam. 1: 13, aut iustitia imputatur propter hoo, quomodo dicitur copia AoysoOsoerar [sapientia imputabitur) Prov. 17: 28. Utrum- que sìgnificat rem aliquam · tanti haberi, tanti censeri. Alind est cum dicitur homo iustifscars per fidem: num dixcioſy et dinerododar respondent modo p in Kal, quod significat iustum esse, ut Gen. 38: 26, Sir. 31: 5, aut iustum apparere, sicut esse dicitur quod apparet; sic pun Ps. 61: 6, Öuauotijs, et prs Ps. 148: 2, Oenauodsj. osro, modo verbo prs in Piel aut pun in Hiphil, quae nativo sensu significant iustum facere, id est, a vitiis purgare, mundare, liberare, ut diximus Act. 13: 58, 39, et sio sumitur Ps. 75: 18, Esaí. 53: 11, Dan. 12: 3, in Hebraeo, Eccl. 18: 23, 2 Cor. 4: 4, Apoo. aa: 11. Et hoe: sensu hac voce plerumgque utuntur Rabbini, ut in Zohar, in Rabbino Israele et aliis videre est. Et quia hoc sensu idem est quod mundare, ideo etiam de Tem- plo dicitur in Niphal pro Hophal Dan. 8: 14, vp quod vertitar safagiobijoesar zo dytor [mundabitur sano- tuarium], Sumitur et comparate: sic Jerusalem iustifi- cavit Sámariam, Ezech. 16: 51. Simile est isti locu- tioní apud Lucanum: Et Mutina et Leucas puras fecere Philippos.

Vide et Ier, 3 11. Est et alia a proprietate nonnihil discedens huius vocis significatio : neque tamen vel sic idem valet quod remittere peccata, ut quidam putant, Est quidem et in foro eius usus, non tamen ut simpli- citer sit absolvere : nam de actore non minus quam de reo dicitur, Exod, 23: 7, Deut. 25: 2, 2 Sam, 15: 4, Prov, 17: 16, in quibus locis valet'tractare ut iustum. Neque vero in rebus fori tantum usurpatur, sed etiam in rebus aliis, signifieatque omne id facore quod iustis

fien

IN EPIST..AD ROM, y

fieri convenit, putâ probare, Geri, 38: 26, Mabtli, 21» 29 12: 37, Luc. 7: 55, 16: 16, 28 14, laxdare, Bool. 1} 99,

Zi: 5,1 Tim3 16, bemefacere, 1 Reg. 8: Sa, Ea. 916, Tob. 12: 3,-Lac. 103 29 Guam ergo printitivo sensu Buon tificare sìt;iuetim facere sáve innocentem, sicut duplex est iustitia, altera quam Bominee sua vi prúestant , et quae apud homines laudem meretur , exterior ilt soilf- cet, infra -4i a, g: 31, altera interior , guam Deus én nobis effici et quae apud Deum valet, cap. 6, idem est fide nas iuetiſteari, quod fide mundari corda , Hebr.:10: 22, per obedientiam veritatie neumdari animae, 1 Potr: 1122, et ideù Christas etiam oorpurum morbos non sarkavit nief _ in eredentibus, ut ostenderef-saulto- magis sic animos sa- mari, Et fait quidem hoc ommium temporum, út interior animi puritas ex fide nasceretur;'ex fide cresoevet, Caen teram tanto hoo.excellentius Baangelii tempbribus com- petit, quanto promissa sunt et:niaiera et certiora. Cordi sic mundato, tanquam puro vasi', infandit Dens Spiritum snum, Spiritum, inquam, Christi, plenum dilectionis Dei ac proximi omnisqae bonitatis. Chrysostomus ton male ad Gal. 3: H dumadrirn: to nvevparos vijv dor Eneonaaato [Justitia gratiam Spiritué acquisivië). Is Spi- ritus deinde ingenti ubertate opera producit non minus Divina atque: koelestia quam erant Linguarum usus ,'-Pro- phetia, Daetsonum expaulsio. Ita qui erant op 0) fiant uevon [eancti], et dyraouòs [eanctificatio} sequitur dixcioovynvy (iustitiam), 1 Cor. 1:3o. Non male ad’ hanc rem Lactantius: Zunc magis iustitiem debet operari cum factus est iustue, ut quod ante in medelam vulnerum fecerat, posimodo faciat in’ laudem gloriamgue virtutis. Item: Et gicuti in rudibus arete priusquam serere inci- pias , evulsis sentibus et omniuin etirpium radicibut im- putatis arva purganda, sie de noetrts animie prins vitia detrahenda, et tum demum virtute⸗- inserendad,' dè qui- bus seminatae per verbum Dei Jruges immortalitatis ori- antur. Et hunc ordinem secuta est in Sacramentia Ec- clesia: nam post xarjygouw (institutionem] datur Baptis- mus, id est, ablutio a peccatis, sequitur Unctio, id est, collatio Spiritus , deinde quotidiana se dyanns [chari- tatis] sacxificia. Hieronymus: Baptismus dimittit e car- | A4 ce-

8 IN RPIBA. AD RoM.

core 3: et 'dirkisso ; si laboraverit, praemio pollicetur. Spixitum autem illum Dei qui habent et sollicite servant, eps; Deus, ut ex se natos sibique similes pro filiis suis ‚ habet, iia áns dat certum ad bona acterna ac coelestia. Haec cam àta se. haberent, ut nec miundaretur cor nisi per ,‚fidem in Christum; nec Spiritus ille misi in cor sio- mundatum infanderétur, neque nisi illo Spiritu praeditos Deus plane pro suis agnoseeret, sequebatar hinc, Iudae- okum immęensam multitudinem, ut quae in. Tesum nou crederet „a :bonia illis. aeternis ac ecoelestibus excludi. Id. vera, Panlus triste quidem esse, ait, at non absurdum. Nam quìoguid a Deo fieri apparet (apparobat autem Chris- tianas ablos Spiritu Dei donari, tum ex ‚vita qua mul- tum osdterog amteibant, tum ex signis etiam miraculorum illis in omninm conspectum incurrentibus) id omnino ra- tionem habet, etiamsi ea nobis non appareat, Haec prae- locutus ostendit tamen Paulus conspici aliguo modo non cur. Deus, ita facere debuerit, sed cur id eum magis decuerit. .Addit hoc ipsum quod nunc gereretur, fuisse figuris quibusdam Veteribus praemonstratum, De prae= destjnatione illa, de qua multa in scholis dicantur, nul- lus hie sermo;, neque vero ad rem id pertinebat, quod egregie monstrat Toletue, Etiem remissio peccatorum quid sit in hac, epistpla, multi non recte intelligunt. Deus Christi pregibus, ob summam eius obedientiam hoc tri- buit „ ut humanum genus corraptissimum non destitneret,

sicut; poterat, et obduraret in peccatis, sed vias et.qui- dem magnifioentissimas cunctis aperiret, per quas Spiri- tum illam Sanctum et consequenter aeterna ac coelestia bana. adipigei passent. Vide quae diximus ad Luc. 23: 34. Et, hoe. notavit Chrysostomus ad cap. 4 huius Episto- lae,multoplue ease iustifcari, quam remissionem accipere peccatoruige Haec in ipso limine explicagde duximus, quae toti Epistolas facom, prasferrent.

)

_ CAPUT LL ‘ 9

CAPUTI.

Heödos) De hoc nomine vide quae dicta Act. 13: 9.

Aoùddoe 'Iysoö Keusoö, servus Tesu Christi} In Veteri Testamento quai erant in magnìs maneribus dicebantur 8oödot Kvolov [servi Domini}, id est, Dei, ut Moses, Jos. 1: 12, 165 7, 33 2,6, 2 Par. 1: 3, Iosue, Tudic, a: 8, David, Ps, 132: 10, Nehemias, Neh. 1: 6, In no- vo Testamento etiam Jeeu Christi, qui et Dominus ipso- rum dicitur.

Khapròs] Vooatus ad-munus obeundam non minus mag- nifice quam Moses, Exod. 3. Moses per Angelum Dei, Act. 7: 3o, Paulus per ipsum Dei Filium.

“Andgodos, Apóstolus] De hac voce vide dicta ad Matth. 10: 2.

Apoproutvos eig evayyédior Oeod, selectus in Euange-

lium Deij mam, id est, selectus: sicut populum Israel

dicitur Deus 63 pogiaus aut dewgeoplaat populis, Lev.

20: 24, 26. Dicitur et Ecclesia dpogisae Paulum , Act. 13: 2, sed Divino iussu. In Syriaco hic, est wann, quasi ‚diceret Paulus se nunc iustius dicì posse Phari-

&aeum, segregatum a caeteris, non ritualibus institutis , sed opera eximia. Est et dpoploas Gal. 1: 15, sed sensa

paulum diverso, ut ibì dicemus, De voce Zuangelië vide quae dicta ad inscriptionem Euangehii secundum Matthaeum, .

2 0 srgoertsnyyelharo Òia Tör mngopyrdy avroù dy poa païs dylars] Quod Euangelium promiserat, Deus nem- pe, cuias nomen praecessit, per Prophetas, nec sermone tantum, sed et scriptis quae melins servari solent. No- lite novitate percelli, cum illa novitas pridem sit prae- dicta. Vide Luc. 24: 44, Joh, aa: 126, Act. 30: 43, Hebr. 8: 8.

3. Tlegì soö vioõ aúsoù, de Filia suo} Hoc refertur ad illud quod praecessit evayyédsor. Explicatar enim de quò agat ille sermo bona nuntians.

Toù yevonévov èn onboparos Aafid wara scigre ‚ qui na-

5 tus

‘

30 IN EPIST. AD ROM.

tue est ex semine Davldis secundum carnem] Id est, de Maria, Gal. 4: 4, ubi eadem vox yevóueroy, id est, coe- pit existere. Maria antem erat dè pasteris Davidis, Lac. 2: 5, Matth. g: 27, 12: 25, 15: 22, 20: 3o, 51, 21: 9), 15, Marc. 10: 47 ‚, 48, Luc. 1: 32, 69, 18: 38, 39.

4. Toù ògsotérros wia Ocod dèr Bvraues, ward nveïpa dysoauyis dE dvagdoews vergr, qui osteneus est Filius Dei. virtute, secundum Spiritum sanctitatis es reaur- rectione mortuorum] ‘Obistéyros Syrus vertit qui cognitus est: qaomodb per ópseig vertitur Van, Tob. 22: 28, At Latini interpretes- etiam vetustissimi. gui praedestinatus est, ut apparet non tantum ex ea qua 'utimur versione, sed et ex Irenaei interprete III. 18 et 32, et ex Rufiniana. versione Origenis ad hune locum, et ox: Hilario VII de Trinitate, et ex Concilio Toletano XI, 5. Epiphanius quoque Haeresi LIV citat srpoogsoêértos , ratus idem var lere ógibeur et mrooogtber. Sic quod est srgowgsoe yeviodor [decrevit fieri] Act. 4: 28, idem est opvopérn Bovhjj (de- ſinito consilio], Act. 2: 23. Pari sensu habemus ogrouf- „oy Luc. 22: 22, et dgese Act. 17: 31. Sic et opuouisos. . sumitur Act. 10: 42. Sed sensum diffieiliorem efficit cur= tata locutio quam evolvere conabimur. Iesus Filius Dei maultis modis dicitur; maxime populariter, ideo quad in regnum a Deo evectus est, quo sensu verba Psalmj 2 de Davide dicta cum ad regnum pervenit, Christo aptantur Act. 13: 33 et Hebr. 1: 5, 5: 5. Haec autem Milis sive regia dignitas Jesu praedestinabatur et praefigura- batur iam tom cum mortalem agens vitam magna illa signa et prodigia ederet, quae duvaueoy voce denotan- tur, saepe et singulariter dvvageoos, ut Marc. 6: 5, g: 39, Luc. 4:,36, 5: 17, 6: 19, 8: 46, 9: 1, Act. 5 12, 4: 33, 6: 8, 10: 38. Haec signa edebat Iesus per Sps- ritum illum sanctitatis, idest, vim divinam, per quam ab imitio' conceptionis sanctificatus fuaerat, Luc. 1: 35, Marc. 2: 8, Ioh. g: 36. . Opponuntur hic de Christo xard oxona et xard nrveïua, ut et 1 Petr. 3: 18, quomodo de eodem opponuntur ê£ aaderslag [ex infirmitatel et êx duvageos [ex virtute}, a Cor. 13: 4. Ostenditur ergo Iesus nobilis ex materna parte, utpote ex Rege terreno ortus, sed nobilior ex paterna parte, quippe a Deo

fac-

CAPUT IL. 11

factus Rex coelestis post resurrectionem, Hebr. 5: g, Act. 2: Jo et 26: 25, ubi est similiter dE ovagdoes vengör pro dvagdasos èx vergr [resurrectione ex mortuis], ut lo- quitur Petrus 1 Ep. 1: 5, et ei regno etiam ante destina- tus per tot miracula facta vi Divine ipsi propria et in ipso habitante. Simile quid in nobis geritur. Nam et nos per opera Spiritus. destinamur regno post resurrectionem adipiscendo. Irenaeus V. 8: Nunc autem parten ali- quam Spiritus eius sumimus, ad perfectionem et praopá- rationem incorruptelae, Novatianna: De Spiritu Sancto, qui id agene in nobis ut ad. aeternitatem et ad resur= rectionem immortalitatis corpora nostra perducat, dum ëlla ih se aâsucfacit cum coelesti wirtute mieceri. At Chrysostomus Oratione de Spiritu Sancto putat esse lon- gam traiectionem, et illa zord mpeöpa dywoouwge, dE dvagaoeos vergöv Xqusoö referri ad illud dpeoprouivog «ig zo edayyéltoy, quasi dicat Paulus se aptum redditum ad Euangelii praedicationem per Spiritum Sanctum, qui re- surrectionem Christi est consecutus , Îoh. 7: 39, Act. x= 33e

‘Inooö Kousoö zo, Kvotov uv, Jesu Christo Domino zostro} Haec Chrysostomus cum proximis connectit, alii cum eo quod praecessit vioö aijroü, ut hoc sit illius 8Eny gou leæplicatio].

5. AP où HlaBouer your wal drogohiy, per quem acce- pimus gratiam et Apostolatum] “Ey dra dvoir [Onum per duo], id est, ydouw drogohijs [gratiam Apostolatus], be- neficium ingens. Nam collatum munus Apostolicum et

alibi vager vocat ut infra 15: 125, 16, Gal. 2: 9, Eph,

3: a, 7, 8, et quantum hoc sit beneficium explicat 2 Tim. 1: 12, Ai eù aut per quem Jesum, aut, si Chry- sastomum.sequimur, per quem Spiritum. 'Elapouer ya- er, UN,

Bis dreeexojr srlgeos, ad obedientiam fidei] Sic et infra 16: 26, id est, uf Deo obediatur per fidem Euangelio habitam, Genitivus saepe causam efficientem exprimit, Sic et 1 Petr, 1: 22, Obedientia est id quo tendit fides, infra 15: 18, 16: 19, a Cor. 7: 15, 10: 5,6, Philem. 21 , 1 Petr. 1: 2. Ut obediatur , non ut disputetur de natu- ra Dei, ait hic Chrysostomus. , Evy

—

12 IN EPIST.-AD ROM.

Ev nä zoïg &Gvea] Apud omnes Gentes.

‘Trèg zoö òvouaros atroö, pro nomine eius) Ad glo- riam ipsius, nempe Christi, 2 Cor. 4: 5, 2 Thess. 1: 12,

6. 'Eyr oïs ese wai vpmeis, in quibus ostis et vos] Vos Romani qui ex Paganismo ad Christianismum venistis, quales Epaenetas, Amplias, Urbanus, Stachys, et alii qui nominantur in fine huias epistolae,

Mnrot 'Inooö Xougoë, vocati a Jesu Christo] Saepe hoo xhyvol addit Apostolus fidelibus loquens, ut intelligerent omnem suam emendationem et spem esse ex liberalissimo Dei beneficio, qui criminibus gravibus involutos ex alto vocasset.

7. Ios voïs ovow èv ‘Poimy, omnibus qui sunt Romae] Et Iudaeis et aliunde ortis, et in dignitate positis et pri- vatis , et ingenuis et libertinis et servis; omnes enìm in ‚Christo pares, /

KhMyroïs dyloug , vocatis sanctis) Simul nominat et be- neficium et officium. Dativam verbo subaudito ponere rhos est epistolarum.

Xaors dui) Id est, favor, nempe Dei et Christi , ut sequitar ; adsit scilicet.

Kal eigijvn, et pas] ow, prospera omnia. Vide Matth, 10: 13, Marc. 5: 34, Luc. 7: 5o, 8: 48, 10: 5, 11: a1, 14: 32, Ioh. 20: 21.

8. Ilo&roy, primum) Est vox incipientis epistolam : ‚nam hactenus inscriptio fuit, Simile sermonis exordium loh. 8; 25.

Eùyagucö rz Oed Hou, gratias ago Deo meo} Notat Chrysostomus hic et in priorem ad Corinthios, magni ésse affectâs quod eum, qui est omnium Deus, sibi facit proprium. Frequens id in Davide. Sic ex affectu Deus se Deum dicit Abrahams, lsaaci et Tacobi. Gratias agebant Patres Veteris Testamenti pro bonis terrenis , Apostoli pro iis quae ad Dei gloriam etiam cum ipsorum maximis incommodis et periculis pertinebant. ’

… Aut ’Imooö Kouwoö, per Jesum Christum] Christiani sicut Patrem precantur per Christum, ita et per Chris- * tum gratias agunt; id est, agnoscunt benefcia Patris sibt per Christum data. Vide Ioh. 14: 14.

Ore új nieus vaör xazayyéhderas èv Òhop Tü Kóouw, geod

CAPUT LL 13

fides vestra celebretur in universo mundo} Magno cum gaadio provincialium Christianoram acceptus fuit ille nuntius , etiam Romae, in capite Imperii, esse qui ean- dem fidem profiterentur.

ge Maqrvs rag mov dsly ò Oos, testis enim mihi est Deus] Turamenti hoc vim habet, sed in re certissima et ad Deum pertinente. Vide quae diximus ad Matth. 5: 34.

a Aaroevo dy Tj nveipari mov, cui servio spiritu meo} Id est, Volento animo, non renitens, ut Ionas. Hoe est, dx wvyijs Eph. 6: 6.

‘Er zi evayyehioo Toö vlo adroö, annuntiando Buange- lio Filië eius] Servio Deo, non docendo ritus lezele⸗, sed doctrinam multo coelestiorem.

Qs adradeirros grjunv Opdr rwotoümars , quod sine inter= missione mentianem vestri faciam} Magni affectus signum , non interdum sed perpetuo amicorum in precfbus memi- nisse, Similia habes 1 Thess.1: 3, 2: 13,5: 17, 2 Tim.1: 3.

10. Bireos Hy zrord elodoBsjoopes dv np Oedijnarts voo Osoï AGcw soos dus) Illud eros significat non certum fuisse Panlum, an quod precabatur assecuturus esset. Itaque docet nos orare talì stb conditione, Si id e glo- ria sit Dei. Búodoöyr verbura est frequens in Interpreti- “ bus Veteris.Testamenti, riotatum quoque a nobis saepe in Tobia, Sapientiae et-Sirachidae libris ac Maccabaicis, respondens Hebraeis aliquot verbis, frequentissime verbo to. Itaque sensus est: Laboro precibug meis , si forte Dei voluntas Jelicitatemn mihi indulgeat ad vos veniendi. Similis constructio 2 Mace. 10: 7, s@ edodwourr: zadagia- Bijvar, qui felicitatem nobis dedit mundandi Templum. Sic et dozgola (tanitas} et dvaravaug [requies) dicuntur evodoöotar Sir. 38: 14. Oëfkyua Ocoù de Providentia Det res nostras. dirigente usurpat et Ignatius ad Trallenses de Polybii adventu Smyrnam agens.

1 “Iva vl peradö goagvoua Ouiy nyevuarikòs, ué aliguid impertiar vobis gratiae spiritualis} Non ut accipiam ali- quid, qua de causa plerique Romam veniunt, sed ut dem, et dem non terrena, sed spiritualia. Potuerat di- cere doctrinam, revelationem, prophetiam , sed mavult asurpare vocabulum gaeiouazos, ut suo exemplo modes- tiam doceat,

Ets

14 IN EPIST. AD ROM.

Eis zò sneuybijvar Cuz, ad vos confirmandoe) Teéneros adhuo fuisse Romanos in fide innuit magis quam expri- mit. Sic et infra 16: 25, 1 Thess. 3: 2,1 Petr. 5: 10, Apoc. 3: 2 et alibi.

12, Toõro Òé és, ovunagashndijvae év vut Er Tijs èp dM.njhoug relgecog Oueiy Te val èpoù, id osk, sùmul oonsolars in vabis per eam quae in utrisque est fidee, vestram atque meam) Hic övuragasindijvas rógitur ab dowurodö. Emollit quod dixerat, ostendendo non se tantum illie, sed et illos sibi aliquid gaudii allaturos. ‘Ee aAdsjdog improprie dixit pre én wtrisgue, in me et vobis. Dixit gie et Demosthenes cù zoog dÂÄrAovs.

13. Kal ëolwOnv dyer voö dege, et hucusquêe prohi- bitne sum) Recte monuere complures haec sragerderikòs (per parenthesin} legenda; nam prtora et posteriora in= ter se cohaerent, Hoc dicit: Voluntas mihi non defuit ad vos veniendi, quanquàm sine successu. Impeditus ans tem faerat per alia negotie Euangelii magis urgentia „ut ipse explicat infra 15: 22, Simile vide Act. 16: 6, 7. Magis urgebat necessitas locorum in quibus Christus erat ignotus.

“Iva waor Tuva OYÖ wad ty Ouip, ut iquem —F habeam et in vobis] Fructus hic de quo agit est tum in- crementum Ecclesiae per. miracula Apostoljee ‚ tum con- firmatio infirmiorum.

… Kabos wal èy. voîs Aoursorg Ove, sicut et in cactoris Gentibus] Ostendit non inutilem se fore Romanis, cam iam multis aliis Gentibus fuisset utilis, ut dieet infra 15: 18, 19.

14, “Edlyot ze val BaoBagou , Graecis ac Barbaris] Saepius Apostoli per ocvwexdoyyy [complexionem] omnes ton Indaizantes Graecos vocant. Sed hic: Paulus Grae- eorum' se locutioni aptans, humanum genus distinguit in Graecos et Barbaros, ut Thucydides libro primo. Siò __ Ammonius, Boogapor, TO, ody Envixoy [Barbarum est quod non est Graecum]. Etiam Romanos Plautus vocat Barbaros: sed in: contrarium disputat Dionysius Hali- earnassensis libro Ì probatque Romanos ltalosque ahos Graecae magis esse originis.. At Panlas non tam ‘hio eriginem respiciens quam mores, barbaras gentes vocat illas feriores, Graecas quae cultiores essent.

Grae-

CAPUT 1. 25

Graetia wicta ferum pictorem cepit, et artes Intulit agresti Latio, Eopos es zal arogroeg, sapientibus, et insipientihu] Sicut moribus difernnt gentes, ita et ingento : Boeotum in crasso iurares aère natum.

Significat autera- Apostolus ita omnibus kominibus. aptar

tum esse Euangelium, ut nec stupidas contemnat, neo

ab, ingeniosie ‘contemni debeat.

'‘Opeeddens eind, debitor sum] Nempe ex Dei imperio quo :obligatus itx erat Paulus, nt sine gravi orimins de- trectare id non posset, 1 Cor, za 16, Simili⸗ usus: nom nis huius infra 15: 27. .

Obreo, sic]: Sicut atiis gentibus: Ruangeliam pracdisavi ; sic: et. vobis praedicare volui. Retertur onim hoc: * ad id quod praecessit comm. 13.

15. To sat” dud: 'weddvuor] Quod: mede est —— J id paratum: est, Sic so sreo8vuer sraceyópevas [ promptas se atque qglaores. praobentes) dixit Plato ín Legibae » pet —— [transsumptionem). sciticet}:, ù

…tKal:óniw vers dr Plug, ot vobis, gel ‘Romae itis] Le- oifuga non sum ;ostendi id: Antiorhiae, Athenis „ Ephesí et Corinthi, ‘paratus sup: et in ’illa: splendidissima urbe Rema ostendere. - shal Boi”

26. -Où yap bommer pis so: —E— roũ Xoieoë, » net que enim pudet me ' Buahgelii Christi} Est. uevelhnyie (sranssumptiok' Non occalto. Euangelium Christi , sicut occuktari- solent, gabram nas pudet. Hoc factant :Cereris et Liberi Liberaeque- apud Graeecos aat Romae, Bona» Dese aryotae up niystides. |

Avas yäg Oedö toep eig beende; wistus enim Dei eat ad. salutem afferendam) Nenquam potentius Deus-id egit ut hominum animos sanaret, quae via est ad salutem: ae-

ternam, quam, nunc pér Euangelium. Tanta ei affulsît et

adhac ‘affalget vis miraculorum. Idea Brachium Dei.di- citur sensu mystico, Eaai.53: 1. Vide et 1 Cor. 1: 18. … Havrl 1 smgedorrme, omni credentij Sicut medicameni tum non prodest nisi haustum ‚ ita nec e Euangeliam nisi Bdes ei habeatur,

— te ngÖroy, Iudaeo prime) Nam Tudaeis pri-

mum ab ipso Iesu’ annuntiatam et ab Apostolis annun- tian-

36 IN EPIST. AD ROM.

tiandum fuit Eaangeliam , Act, 8: 25, 26, 13: 46, Simi- lis locutio infra 2: 9, 10, 2 Cor. 8 5,

_ Kal “Elly, et Graeco} Hic more Iadaico loquitar : nam Graecos magis noverant Tudaei, maxime post Mace- donum imperia.

17. Amawoern yao Otoſn, iustitia enim Dei) Iustitia gjuae non in solis factis exterioribus consistit, sed.a Deo efficitur , et ut Dei opus Deo placet. Sio infra 10: 5 op- ponuntur Oeoö ezaroourg et ldla [propata]. Dei jarti- aum habes hoc:sensu et infra % ma, af, «a Cor. sa » Tac. 1; 20, 2 Petr, 15 1. F .

‘Er œurc] Per hoc Euangelium..

"Arsozahvnzeras}- Monstratun. Euangelium ‘perfectiseime docet quomodo vivendfim sit, Respicitur locus Esai. 62:.1 , “Eos ár dEELON os pös 1j denasoovry [Donec egrediatur ut splendor iustitia). Vide eundem Eeniam et. 56: 1. …

JEs zlgtoos , ex fide) lustitia illa ex fide mascitar, Nam promissa caelestia.et contrariae minae ita ut oportet cre dita, animam a vitijs repurgant. .

El sier , in ſidem] Non enim qaïesgit, fides; ubi, iosti- tian, peperit, sed perpetuo influit.in:opera: quod Abra hami exeniplò docet Tacobus,. Nam: quam Abraham fi dem Moses circa initia pietatis eius posuerat, lacebus posuit in summa.efus. progressu. Ama} Paulus voces re petitas, ut infra 6 29, a Cor. 112 in fine. Simile eat Ps. 134: 8 et Ioh. 1: 16. Bene hanc locum explicat Cle- mens Alexandrinus Strom, V, fidem interpretans priorem

quae substruitur , posteriorem quae isti inaedifdoatur. - ___Kaôos yéygamras , sicut scriptum est). Apud Abacucum, ubi quae a nobis dicta vide, Non mirum est si Deus hoc nunc facit, quod et olim fecit, ut benefaciat in se

confidentíbus, ae 45.

„0 dé Bizauds , iwstue autem] Vir pius.

SEx alge, ex fide] Loquitar apmd Abacuoum Deus, Legitur autem nunc in Hebraeo per fiderms-seuam: sed ven teres codices habuere per fidem meam, id est, in me ,„ exspectando patienter mes promissa quae per Abacuoum et alios Prophetas ipsis annuntiavi, et non deficiendo ad idololatriam „ ut illi de quibus paulo ante. Propheta ege- rat. Vivet, id est, consequetur reditum in patriam.

Nam

CAPUT 1 17

Nam vivere. Hebrseis saepe est evimi miseriis et feliciter vivere. Sicut tunc fiduciam in Deum habentes liberati sunt ex caplivitste Babylomica, ita nunc ex captivitate pectatorum et pgenis eam congequentibus. Et sic huno locum Abacuci asurpat Schemtob..

18. AmonahÖurerwe zag derij Beo dr odgaroë, revela- tur enim ira Dei de coolo] Nempe per Euangelium con- tinens minas hon minus quam promissa. Incipit autem a minis, ut et ohannes Eaptista. „Perterrendi enim. prins sunt homines, sicut Paulus in terram deiectus. fait. "Ars, ovgaroö, id est, non hominum tammentis, sed Divina revelatione. Vide. Matth. 21: 25; BEwangelium Tustinus Mit sole essa. ducidius.. Nam: qui cobie conspectu Deum mon coluerant, ao8.auditu Buangalië adductos. ut eum colerent , Colloquio cam Tryphone.-

‘Eni näsay &óéBeia , super anamem impiatatem} ac-- sas peccata quae. directe in Deum Yeruntur, Un,

Kai dölxlæv dydpomor, et. iniëstitiam hominum] wad: versus peccata oonêra homines,. ’.dòmiar Hebraei. Graece scribentes latius usurpant: quam Philosophi, ut significet omne id quod erga' Homies mìnus fit quam debet fieri ek officii alicuius ratione. Coniumxit,haec duo dutor. et doëferay etiam Philo de Linguarum confusione: ’dôudey uv omelgoyten, oofdaar Òë Oegiearreg. {Iniustitiam autem beminantes , impistatem vero metentes). Et significanter dixit dy9gunuor, id est, non Fudaeorum tantum, aed et omnium Gentium. ‚bex -Mosis ad.shlos Iudaeos pertinebat.

Tör zv dhijderan èy dÒunlg nareydoror, qri- varitaters intustitid opprimunt) Eorum inquit hominum qai,sag «or was êyvolag [communes notionte} de Deo, de. dias Boni- tate ac Iuatitia, de Honesto, per malos mores ita oppri- munt „ ut non magis appareant quam qui in atro caroare. saptivi detinentur. Simile illud in ehoro vetere : TRE Palpgoves Öl ómdoor To laar dyovgs et st SPD vas dòfzou. Brorâs. chpowrés Ber «so [-Stultus quisquis vi'sub iniqua al Jus oppressarit latebris.aordis.)}. Abdlixiæxv hic ‘Paulus .generaliua sùmit quam módo, ut et doëpesar: vomplectatur, quod ‘osterident sequentia. Ori- “genes-adversusGelsumsexto.cum dixieast; lia. voüro de . VI. B | . nad

0)

18 IN EPIST. AD ROM,

weed vous Ta hab zegd Geo drrohafórtas ‚ wal uy zij dhiav sijs megl aöròv dAnjbelag DeooiBeiur daxsjaarras, pads ro- zeisdar zaîs sÔv duagravortor zokaacaur [Quapropter dici- mus eos, qui post conceptam veram opinionem de Deo, non ut Deum pie coluerunt , reos esse poenae peccatori- bus debitae], haec deinde et sequentia Pauli verba. aub- texit, Idem libro primo, Celsi hanc producit confeseio- nem: “Ore deer doyuios &voder Aoyos, srepd âw 85 cel zal goe Oy oopwrarae wal oroheis Hal kydpeg: vopol vèreyésorso [Antiquitus creditum, quod quiden semper et gentes' san pientissimae et civitaten et sapientes viri admiserunt] Notitias illas Graeci modo ërpolag, modo srpoÂspers vo- Cant, ut apud Ciceronem videre est Academicorum II et de Finibus EIL et Tusculanaram J. Iustinus vocat orto- para dÀndelag rage näot (semina veritatie apud omnes]. De iis. nos quaedam attalimus libro Il de lure Belli ac Pacis 20. 45 et 46, Plara Platarchus im eius argamenti libro contra Stoicos. . Tertullianus de anima: Propterea nulla anima sine crimine, quia nulla sine boni semine. Idem contra Marcionem: Animas a primordio conscien- tia Dei dos est. Cyprianus de Idolorum vanitate: Haec &et :summa delict, noble agnoscere quem ignorare non

poseië 19e Acbri vO yroogop vod Ocoù: pareoor teu dy dsoï, quiu quod de Deo.sciri potest manifastum est inter ipsos] Yo yrogòy Toö Ocoö vocat id quod de Deo sciri et facile potest et expedit, qualia sunt esse eum.poteéntissimum et ius habere in omnia, ut iam Apostolna explicabit. Sont alia minus’ ad vitam dirigendam necessaria eoque obscu- riora. Idem loseplias' contra Appionem AL Deum dicit Övwermen mèn pÔvor sjuiw yvoogipor, Óroïos de zat odolan dyseo, geoy [potentia. solum nobis' cognitum, qualia vero sit qua ad substantiam,: incognitum]. Bv avroig:. hic est: multi inter ipsos:, ut. Pythagoreis , Platonicia , Stditis, quorun in hanc rem argumenfa,„ aocedentia ad vetnstissimam la tissimeque difasam tradittonem,' convincendo Aristotel et Epicuro sufficiunt. Vide libram nostram primum dl, \ ‘Veritate Religionis Christianae et librum Sapientiae cap

13 initio, et quae ibi et Act. 17: 27 a’ nóbis dicta,

O yao Beog trois Epavégesas, Deus daim hoe illie ma

ne

—

.CAPUT IL: 9

nifestavit) Variis modis, de quibus agit Dion Prusheensis in Olympiaca oratione lectu dignissima. Hinc et illi gai non cognoverant , oecasionem cognescendi habuere. -'

20. Te yag dipera adrod, invisibilia enim ipeius} Ho- minum actiones videmus; Dei actiones non videmus, sed ex operibus eas cognoscimus,

Anõo xæricico xbouov] Ab initio humani generis. Sic ano sumitar Matth. 13: 36, 23 35, Luc. 11: 50. Similis lo- eutio Ioh. 15: 27, et eo sensu dicunt Hebraei- bon mas [a mundo condito).

Tos zrousjparoe voovuere , per ea quae facta u vint intalr decta] Toîs ègyoug Sap. 13: 1, -Tadaei Hellenietáb nevp saepe vertunt srolyga, ut :Eock.: 71: 24, ide set stolmuatza Tóë Oeoù (considera opera Déi]. Sio et Ps. 143:.5. Bx opere intelligitur operatio’ Vetus quidem non males :"Ex- yág peyidovg wal wahdovijs werouaror dVäkóyog Ó yeveoovords ad rõy Pcogera: [E magnitudine et pulchritudine oreatura= rum quie sit eb quantus earum Creätor ooldigs potest), Plotinus: Tò ués 3 wdroparp wal sup Ördóvar vo0de rop azayTos mij ovelar wal Evgaary ,: ds &hoyoy zal dy8gdg: oöre voùy , oute tarra weer nudrou ‚ Ö5Aór toy“ wol: sìoo: Aöyow zel srohdol «al ixavol denvdvren Adyos [Liquet etultum esse dicere, nec niot ab eo di- ci posse. qui nec mentem nec sensum habeat, mundum Juno sponte aut fortuito ortum ; muttuqus etiamuntshas dicta sunt, guae id evidenter dermorstrent)). Idem ulibts "Esel our vò yevdueroy é ndouog ddie d Eunas, ó-zoörop Beeogör vdya Ey dtovoee srug’ dTOD, obs dad srervourjnie:d Oeóg [Cum mundus hio univereus: sit id quod factum est, quk hune contemplabitur, kanc ‘profscto quasi vocem ex-eo audiet, Deus me fscit).. Tatianus de Ded: Toëror8uk * —* dirod Veen, zul sijs- -Buyémecg aúroö zò deu

Top Tos rroifucos xatèhauBariuede : (Hoc et: opere Gpeiide cognovcimus , potentiaeque ipsius ‘quod eet invisibilo: e+ operibus comprehendimus}. Athenagoras Tóvabre Borre sd Pcoolfesay évlzooa ‚ zò ebraxror , rò Örarrorzòg ovpipes „or, zò uéyeBos:, zij ygoav „ TÔ oge, zjn Òuctleoer vou xóogov [Cum tot tantaeque res agnòstendi colendique Nu- minis nos admoneánt, rectùs ommium ordo ,'concinna près

portio » magnitudo, color, figura, itus atque digestio Ba mun-

20 IN EPIST, AD ROM.

mundi}. -Hae. est: quod. Hebraei, vocant onw Aru (foedus sempiternum)]vex Eaaia:24: 5. ee |

Kafepärdi}: Id est, satis apparent. Et est óEfvuogos (acutifatugm] in dogura wadogdzos [invisibitia videntur). Hebrasi, omnes sensus intornos et, externos videndi voca= bulo amant exprimere. , a

“Hei. didios croũ Ävvaurs); Potentia aæomper aduram. Sic dudlou vor. sumitur et Iud. 6, et didiac apud. Symmacham Mich. 7: 18, nbi alii sig:séos (ad finem], alii cquti [in perpetuum). Talem esse Dei potentiam inde apparet, quod: animantia- semper. clie. atque alia nascuntar ex. vi quam Dese rebús indidit. Hominum potansie fragilis est , ef, “si non aliter, cum ipeis intercidit..

…Kad - Oerdenjg,,et-Divinitas]: Babes vocem Gscórszos. et Sap. 18: 9. Rabbini.dicant Swim et.ea vece imperium maxime denotant. Idem,sar jeu Esai. 24: 14. Opifex ius habet. in, opificiam suum, Seneca Epist. XCYI: Primus gst Daorum. cultus. Deos „aredere ; deinde weddere illis maiettatem suam,\reddere bonitatem, sing qua hulla muaieahas est; scire illos esse qui: praesident, mundo , qui universa vi. sua temparant, qui humani „gengrie: tutelum gerunde. EE Ass kar anr J Eie. ro ——2* xuroug — — —— ‚ uf sint inexcugabi. les) Construe ‘cum safagâras. Satis. Dei proprietates ista, spparent ad convincendos ingratì animi qui talem Dear non caluere. Vocem.dverrodoysjrov «habes-et infra 11: et in Ciceronis ad. Atticum.epistolis. Quo plus vcientiae eo: minus excusationis , Luc, 12: 47 Ioh. 9:.41) 25: 24 Loquitur autem de Gentibus- ênl zò row [aecundum i guod, plerumgue. accidit), quia pauci. semper. there ae

pekos “EÀÀnves [pii ex Gentibus].. ,

‚at. Ars, yaóvrer zûv. Oep, quare cum cagnovisser Deum] Naturali ixre, non familiar „ ut loquitar Ter tullianus de Spectaculis, od xara, éniyvooour „ dAAG. nor gegipto {non quod plane norint , eed quod nonnihil ta men intelligant) ,' ut, Clemens Strom. VI. Quidam eni Pbilosopbi avépasvor dr TÖr Ogazör els za vorrd, [a v sibilibus adscendebant ad, intelligibilia) ‚ ut ait hunc kk cum explicans Origenes-coutra Celsum III. Tertullian: än Apologetico: Semper, humgna mens male da Deo m

6 rui

CAPUT TI, ! 7! a

ruit, primo quidem ut inoffielosa eius, guem cum intel» ligeret ex parte, non requisivit. Himc intellige quod di- cit: de Anima Tertullianus ; hihil' Liquido sapuùtsse ani- mam Socrátie, qui tamen ipse Tertullianus libro. de Tes- timonio Animae, plarimw adſert indicia notities &e Deò naturalis. Duos hos notìtiae gradas, Adversus Marcio- nem primo, idem Tertulliangs sic dispescit: Nos defini- mus Deum primum natura cognosoendum, dehinie doctrù- na recognoscendum: natura ex operibus, döëtrina es praedicationibus. Et de Resurreotione earnis: Praemisië tibi naturam magistram, submissurua ot Prophetiam, quo facilius credas Prophetiae discipulue naturae. Lactan- tius: Quam sibi veniam sperare. possunt ‘impietatis suas; qui non agnoscunt cultum eius guem prorsus ignorari ab Zomine fas non est? Nam et cum ikrdnt, et cum op- fánt, eb cum gratis agunt, non Fovam aut Dove ‘mattos, sed Deum nomindnt, Adeo ipsa veritas cogente haturd etiam ab invitis pectoribus erumpit. an.

Ovy cs Beor HBofaoar, non: biaut: Deum: venerati aur] “Vs Oeor , id est, super omnia. Deo, et propter excel- lentiam natitrae et propter imperium, honberemi deberi res manifestissima est, Mal. 1: 6; Deo plus atiguid quam laudem deberi , ait Aristoteles: Nie. I. 12,

“H eöyaoistjoar, aut gratias egerùnt] Gratia debetur ut summorum ac plurimorum beneficiorum auctori,'Aristo- teles Nic. IX. 1. Semper Aristoteles de Deo melius docet in Goregrnois dòyotg (in libris dootrinae exterioris] quam in &xgoauarinoïs [interioris], quia ‘ta illis sequitur : sensum

communem, in his suum.

AM duarawjoar èy voïs Örahoycopoïs arr ‚ sed ‘dis- putationibus suis vans facti sunt) Ut Academici qui pro omnibus et eontra omnia disputabant. Sic, : Nimium altercando veritas amittitur; Talis locus ille Euripidis in Sisypho quem in Consicerum fragmentìs produximus, Vide Ciceronis digputafioneù: de Natura Deorum, et quae de ea re ‘sunt apud Sextum Ém- piricum, Respicit.hic Paulus sententiam quae est 2 Reg. 17: 15 et Ier. 2: 5, quibus locis in Graeco, “ErogevPgoar Öreiow röv pazalov wad èparauwtnoar (Ambulaverunt. post vanitates et vand facti sunt]. Maguo conatu maximas

D B 3 ege=.

22 IN EPIST., AD ROM.

egere nugas, non inutiles tantum, sed et damnosas ipsie st aliis, Eeai. 41: 29. ‚ Kat Loxoriobn #j dovverog avsür wagdla , et. obseuratus est: insipiens eorum animus] Qualis culpa, talis poene. Lumen, rationis exnusserant; Deus et quod restabat eis adami: fuerunt doxoropépoe zip Oravolig [tenebrie' obecu- ratum, habentes intelleetum}, Eph..4f 18: Vere dictum Brov..19:. 3, Stultitia hominis .perverkit viam eis , id est „marsh, corrumpite Quomodo, idololatnia: » de qua iam agitur „-impietgtem. adferat,. Impietas motes. pestimos, diximas ‘ad librum Sapientiae. Recte! Attieus Platonicus : ge Éroruûr Ts yoîjua woos dòrniar, ij shjs- neovolas anóyvo- ow. [Facillime igitur improbitatem gignit nsgatio provin dentiae)- aa. Deanorzeg elvas coool] Cum se dicerent aut se dic sinerent :gopovs (eapientes]. Sic appellati Septem illi in Graeciasnotissimi , antequam Pythagoras Philosophi su- meret nomen. Sic apud, Romanos Sempronius dictus oo pos „ et Atiljus sapiens, ut legimus apud Pomponium de origine Iuris. “Emoogdy gaas , atudti faati sunt) Facti sunt vn, Gree Keveijg oksoog ëunheor doxol, I[— Vanis inflati fastibue utres), ut dicebat de. illis.Timon. 'Euogdyêtnoar, nempe Deo dirigente. 'Eucwoaver ò Oeds Tij aoplay vod wóouov Tovrov { Stultam reddidit Deus sapientiam huius mundi) ‚ 3 Cor, a: ar, Bene Earipides: J rcr Munt aopen Össg oùy aur copig. (Sapientem ego od, gui sibi ipst non sapit]. Et Pacuvius: ‚or to. Odd homines ignava opera, philosopha. gententia, Qui cum sibi semitam hon Sapiant, alteri mon- „trant vianse ………. Adde Ter. 10: 24. : „ah Kol FÀalay ev: setes zoö dpdagroë Osaë ‚ et sranstaslerint honorem incorruptibilies Dei) :Sunt verba eumpta ex Ps, 106: 20, sicut habuit íbi.vetus lectio Ya, ‚sicat et Ier, 2:11 ,‚…-ubi Deus loguitur idemque verbum est Von, in libris veteribus sequebatur ‘vaa. Sensus est: Pro’ honore quem Deo debebant, honorem habuere vitu- la,

| _ CAPUT EK 23

lo, simnlacris. Dei proprium nomen dpôagtos. Iuterpte- tantur Scholiastae , qui nec interit, nec fit deterior. 2Ey ôuowòpar: éedwos plagroë deBgeinov, ad similitudie nem imaginis corruptibilis hominis]. 'Ey —XR est et in. dicto Paalmi loco: és pro ad. TZranstulerunt honorem Dei ad effigiem italic: Eadem locatio.in re commutatio= wie';:Eev.-27i-20p Ouolopae einovoy odt flpura quae appa- zet Ön simulddrol's Ste’ ógoebuartn ν [eirmnilisudinee idolorum) 2 Macc. á: 49, ipsi Dei simitftwdirtem. dicobenti Atstalis nòn est: Deus enim: non hebet formam humanae similem, gedam petorum animentiumí Empedoeles de Deo: Obre yap drBgoutsy nepalsj nerd yvia nfragar Ov uév drol voorworye Bia uhador divoovoer , ‚ Od zódeg , ov Goa yoüs’, où mydla Aayrserra. INon ili caput humanum est quod corpue honestet, Non illi ex humero rami tenduntur utroque, - Non genua atque pedes illê, nec mascula pubee.] Xenophanes : Oözr: Öfgag Opsyrainuw òpoltog. (Nec corpus similis mortolibus.] Antiphanes: 'OpBahuois oùy dgârai; -odderl Eoute [Oóutia non videtur , nemini esé similis): quod. optime convenit cum is quae habemus Dent, 4: 15. Tosephus contra Ap- pionem II: TI&oe pès yap vÀy oog einóva zijp vourou. dh Âörgtog* zé ï zodvreijs, Äriuds èse mqòo zijn dnelvov do- Bay: wal mrêoa vEyvi 7r0òs pinijoems Enlwovap Öreyvog*: ovdin uotoy oÙT Eruvoöney, ovv einabeur delp Goron (Materia enim omnis inepta est efingendae eius imagini; quae materia, quamlibet sit pretiosa, si cum huèus gloria comparetur vilissima est; nec esb ulla ars quae, si qua re Deus adumbrandus sit, non’ proreus omni arte careat ; nihil, simile ei aut cogitare possumus, aut fas est fingers]. Ex hac causa, ait Strabo,' eulpatós a Mose non Aégype tios tantum qui: feris et peondibus Deum similem fate- rént ‚sed et Grapdes qur homini , addens« Tovrou dejorhe Ep elnóva nhorver Oùdbrfoese „ voör Epoor,: Opolap Tul sân zag. duty; [Eiuæ profecto imaginem ‘guis sanae mentis alicuùëus earum rerum: quae penes nos sunt, similem-au- deat effingere?} De Persis Herodotus: AMM sal. zor mroöor (dsöhpave) uwelnr- Enupigovar, tor — B 4 . pv-

„ pvbao dwbgiaan Tovo Geevs, nataneg ol Elhopses [Cuia ot hos, qui (statuas) fingünt, stultos putant - neque enim, ut Graeci, Deos homini similes credunt). . Sic et Numae visum ait Platarchus, ouy óoio depoposeùr- sa Bedrtova voi gelgoorw (pium non esse assimilare meliera peioribus]. Et Germanis. Tacitus, non. esse ex magnitudine coelestiam

acaimilari eas in ullam humani orië apeciem. Nallum Ónolesua' [eimulacriüm} Deo faciendum: aip. Theodoretus ad Exod. 38, st soriptam hano legem in -hominium cordi- bue ait Origenes libro Il. Et libro IEI: H oss) Zevora _drairë èvvoew ôrs Decos o0dauds deer GÀn phagrj, odd sc pêrar dy: duo Dhaig rd depot mogPovgderog, obs naza slxóva Ìj zwa cuiBohn Èncivou yuywopérwugt Breg eddloos Méyerar sa meg. dyahgorr,, Ort oùw eiot Heoi: zal za megl zr zouovrwov …Änusovgynuaror , Ös: obs «elod.: ouynpere 7003 rov Öspmoveror ‚ òhbyc ve vregl zoö-énl mäot Beoö Önpeovg- yijaayrog wal ovvegovrog val wvBeevdweoote Sda [Communis sensus iubet cogitare Deum haud quaquam esss materiam corruptibilem, nec esse hoc Deum -honerare cum id 6 vita carente materia fingas, quod. aut simulacrum aut symbolum Dei haberi postules. Atque hinc. statùn.:de gimulacris dicitur, non esse ea Dede: hoe quoque de kisce factis adiioitur, non posse ea ulla moda cum Deo opifice comparari: ‘pauca deinde adduntur de. eo qui et fecit. haac omnia. et regit et continet, guigus ovanibua praesst, Deg].. Et postea: Oùy ezv de rouros ualvoviæs oËvouibopreg els zijjn Osöp dhndivöv. varuorevdotar za, dnò Beratson zal peviordzov dod” Dre dvdpöy waraosevubópera [Nec rinus insaniunt qui putant veris Diis honorem red- di per huiusmodi opera nequissimarum, nonnunquam. opi- ſicum]. Becte ergo Scriptor in Psalmo at hoc loco Pau las. imagines istas non pro Dei imaginibus habent, sed pro iis quorum formam referunt. … : ed on - Kal serevör;, wal verganódor, zat Eomerôr, et volucrum et .quadrupedun et serpentum}] Hoc Aegyptios, qui sa pientissimi viderì volebant, maxime tangit. Straho dicta loco : “Ss ovx ogds peavoùorr of Aipvnrroe Pyplois cinabar- seg «al Boonsjuaar zo Beton [Non recte facere Aegyptios, qui feris et pecudibus assimilant Deum). Philo de iis- dem; Oi svvas, Avxoug, wal Aéowrag, zat zgoxodeidovs , wak. ad-

kj

| . _ GAPUT FE 38

das shelova- Omgla, wal Evolga, zal zegeaïa , wal

Beondagoörres [Qui aanes, Jupos, leones, crocadèloò „ak- '

asque feras , 4 dguatica, terrontria , valuoriagua : ani-

mantium Daos faciunt). Theaphilaa Antiochenuslibro 1;

Tlos daeroy zavadbyer. To nijdoe ov séBovras. beoor. Al

ÜrToe „ doner ce «al Tyre, bd Oygleer , zal neven,

saù drvdoor vri; [Quid porro enumerars. pergo mul

titudinem illam animäntium guae oolyns. Aegypti, sor-

pentium, iumentorum et Jerarum ‚ -volnorum denique- «4

in aquie natantium?} Serpentes speciatim in: ‘Aegyptio-

rum.cultu memorat- Sapiens Hebraeus cap. 16. '. Omnigenámgue Dey monetra , one,

dixit de iisdem Virgilias. Juvenalis: ‚

r Quis nescit, Wolusi Bithynice, qualia. demens « Acegyprua portenta colat? Crocodilon adorat,

En Pars.haec ; illa pavet. saturam serpentibus Ibin. Effigies aacrs nitet aurea Corcopitheci, .' …*- Dimidie-magicae resonant ubi Memnene chordae, Atque. vatus Thêbe centum iacet obrutg portie. dilic eaeruleoe, hic piscem fluminis, hie:

Oppida tota.canenm venerantur. ,

Sed pec Romani plane extra hanc open. Loena el

ca Pauli tempora; „Nos in templa tuam Romgng recepimue ln, J Semideosque canes.… : ur: ve

Et Laribus quibusdam canina erat species. Vide et, Rhi-

lostratam Vl, g,. Varro de Diis : Habitus illis. hominum

ferarumque et pisciume Quidam Hero mistos genus diver, .

sis corporibus induunt..

2e Ae zal —R& aniteug: é aide ër zaïc —E— zr zaodur aurie. els dradagsiar, propter quod reliquit . sldos Deus impuris animi desiderlis}) Deum deseruere; Deus vicissim eús.deseruit; mon. leges illis dana Divinas; et humanas siens depravari; non. Prophetas-mittens., et

Philosophas-sinens ad absurda-pralabi. Sivit eos facere

quod luberet, etjam summe ſoſda; ut qui Deum. non ho-

noraverant, sentetipsos dehaneaterent, Quod hic eneôag- ela et infra 6: 10, Gal. 5: 19, Epe 4: 19, 6: 3, Col.

3: 5, 1 Theas. 2: 3, 4: 7, id infra 26, ubi hic sensus

repetitar, aaôg dsiulag (cupiditates infames) :Hega-

. B.5 de-

ae IN EPIST. AD: ROM.

_&dsvar „WW, est d praesidio suo destisntän- alters mals tractandum relinguere ,. Deut. 43: 16, 32: 3o ‚ 1 Sam, Feria “Avafrapsle Mi Os. 2: 10, Neh. & 6, quod alibi etpoooursy ſatultitia], impuritates Ciceroni seennda Philip= pica. Osterrdit non erse’ car Romani se iis qnos Barbu- newocabánt, ut Seythis et Germanis, präeferant. … Tet drpabiodar tà ctópitve cötdp :Ayctapeolg) ‘Id eht, per: aòdeyisie ait, ut ipto corporibue vais ‘dedecmr infene ‘berd;:vud oponte, “wogente ‘neriind eeN hij aQhid facerent' Rostes: cúpta orudeline ierbe ? Sic accepit et Theophytactus. Similis:sensas 1 Côr::6: 18. Contrarium est ro Éavroö oxeüog xräcBus êr dyvaoud zat ziujj [vas suum possidere oum castitate et honore], 1 Thess. 4: ‘he

25. Ofriweg perjddalar vojn aanoeia- zo 'Osoö ν zö wevder, qui commutaverunt veritatem Dei oum mendacio] Eadem locutio quae supra 23, et dÂy@eap Geoù pro Oer éne [verum Deum].: Pro Deo vera sumpserunt imagi- narios. Nam weödog pv Hebracis est Dene faleus, ut Esai. 28: 25, 44: 20, ler. 135 25, 23 14, Os. 7: 1. Ali- bi, ut Amos 2: 4, vocantur Dii isti pasa [vanitates] pari ‘sensu. : ,

Kat doepdorroar vel &larpevoar zij xrioei rtaga zÒr xtbe cavra) éh coluerunt et servierunt creaturad potius quam Creatori] 'EosBaotnoar zal êAdrpevoar est meen nav. Prior vox de saorificiis dief dôlet, et vertitur oéfendwi Sap. 15: 6, 18; posterior de fletione corporis quae sacris acce- dere solet. Taqa ror xricæyræ hie dytl zoö xrloarvog. [Creatoris loco] explicat Scriptor constitutionüm Clemen- tis, et praeterito Creatore: Hilarius : sed rape cum accu- sativo in- comparatione positum , id qued excedit signifie . care solet,:ut Exod. 36: 7, Ps. 458 7, Lucs23:-2, 45 Hebr; 31 3; 9: 23; Sic'et Philo eijv rap: vrijvóovd ‘keyob dos dsapoddy {Princijis:vupraá subilitos emtènentiam) dixita Tum vero kelodyra est pro Hebraeo ‘NW: nam ‘Hebraei , qaik panct-habent verbalia, perticipiis utuntur vice vera balium- sic wrioarrbt. valet:quod xvuej [Creutori] 1 Petr. h: 19. Sensus ergo' est, matori honore opìficia affecere quam: ipsum opificem, quem si aliquo mode agnovere, ut. Platonici , nulla tamen ei sacrificia institnerunt. Po-

te-

CAPUT IL sy

terant dicere, stout dixere Pythagoreí , Platonici , Stoi- ci, se non eadem cum plebe sentire / non civilem se se- qui Theologiam aut poëticam, sed naturalem, ut ista distingnebat Varro: per Zovem se intelligere Aetherem ; per Junonem, Aëêrem; per Neptunum:,. Mare; per Naidas, Fontes; per Opbelan.,- Terramisextimam; per 'Diterm eb Proserpinum,; Têrrae visceras per Cererers, Vim Ícugis fetam; per Deyadas, Arbornte vitasg: per .Fulcarktam: „ Ignem; per Zábarum; Humorem corporêbus insitam, « Die sit, ergo Paulus. he! sic. quidem: eog ekcusari posse, qui rebus ipsis cultum detulerint. quem potuere maximum , opifici vero nullam ant prae illo tenuem. At plane, ut Iosephus. de ällis loquitur secundo contra Appionem, Eis sehijdoe Oobare sroonaresdymubvor viv dÀberar Toö Bóyuatog dBeveynein ox dróhunoav [Hi populo superstitionum opinio- zibus iam praeoccupato veritatem dogmatie proferre ti- muerunt), nimirum quia, ut dicebat Plato, Toy. mèr ovp svoutijv uaù maripa zode Tou sravtds evoeis ze ioyor , wal eöoörta ele mropsag dÖvvaror Mys (Creatorem quidem et parentem. huius universitatis inwenire difficile, et cum iam inveneris , indicare in vuigus nefas], id est, non tutum est dicere; quam ad rem plura testimonia attuti- mus annetatis ed. lib, IV de Veritate Religionis Christia- nae. Vide et quae contra Platonem,. hoc loco habet Chrysostomus. Seneca de sacris agens receptis, Qaae omnia, ìinquit, éapiene servabit tanquam legibus iussa, nor tanquam Diis grata. Haec mali motis velamenta iniustitiae convincit Euangelium, et hoc locq Pautus, Adde his mores qui Romae iam Pauli tempore invaluere, Caesares mortuos divinis colendi honoribus ‚ de quibus Lucanus: EE ee ‚ _Palminibum-maner radiisqus-atnabit et astrin, Ingque Deám templis iurabit Roma per umbnqe. .4 S1 qui ‚per Caesarem peierassent, grâvissnne panieban- tur: si per Denm ‚-ferebant id impunee Os deer —* eis zov aiëörag: duiv,; qui cet lauuan. dus in aeternum: Amen) Frequens formula Hebraeis, ut Gen: g: 26, 14: 20, 24: 27, 51’, sed praecipue. usurpàri solita, quemadmodum ludaei monent et hic notavit Chry- sostomus, ubi aliquid narratum est quod factum dictamve sit

„8 IN EPIST. AD: ROM.

sit contrá malestatem, ut télí addito'malagmate ‘osternia- tar Deo suam maiëstatem nikilominus esse salvam.: Ade dit: Panlus eis zooy alöses ut significet Deum non alique, ged,onihi tempore, eulta , laude et honore esse dignissi- mums: Qaod ‘ut hourines magis magisque agnoscant, ad- dit precativo, sensu particulam Amen ut:et infra gs 6, 2u: 36, 16: 55, 26) 24, 27, 2 Cors 25: 13, Gal. 135, 6:16, Eph. 3: 22 ,.6e 24, Phil, 4: 20, 23, Col. 4: 18, 5: 28,2 Thess. 5% 18, z Tim. 1: 17, 6: at, 2 Tim. * 18; aa, Tit. &x a5, Philem-25, Hebr. 13. 21, 25, Petr.:4: 12, 5: 21:, 84, 2 Petr. Br. 18, 110h. 5: 22, 2 del nú. et in Apocalypsi aliquoties,

de voro riaptdorer avsovs , propterea tradidit er bn F dcit Paulus quod post longam. wapésteorp (inberpo- sgitionem) facere solemus, repetens verba prius posite 24. Eis ny drmdae) Cupiditatibus infamikus. Quaid enim infamius quam non dicam fervere voluptatibus „ sed: iis, quae. natura; reperit, non esse contentum, cum tamen quas natura dedit sint suaviores, ‘Adep wernm est-quod dixit Tacitus, mapnitudinem infamiae a nonnublis con= cupisgù atque eius — prodigoe nowssimam. esse volup- täberms ne, Al ze rag Orte bedr —— zijn peouwijy voïjeer sis zv. nag prow:; nam eorum' feminae ‘immutaverunt naturalem ‘ven in eum: ueum qui est contra naturami] Incipit a feminis quas maxime pudor decet, etiam circa naturales : voluptates. . Messjddoloy ‘cum particula els, eo- dem sensu quo id: verbuui sequente dp bis habuimus, quie. Hebraei à ponunt; quod et per zig et per és verti- tar. Tangit .illaram: ulcus. quas Fribadas. vocant Phae- ‘drus et Martialis, Prictrices Tertullianus, quarum fuit ingenio. et poësi:nobikssima Sappho; quae “pad Ovidiam sic loquitur «+. Vod mt

Lssbides infamem quae me facistis amatae. Recte infamem, ob. sraôos driglas. ‘Semeca Epist. XCV de. sui seculi-feminis: Zikidine vero ne maribwe quidem cedunt, pati natae. Dii illas Deaeque male perdant ; adeo perversum commentae genus impudicitiae. Clemens Alexandrinus: Kal pvvaïneg dvòglbovrae sage prow [ER feminae viros imitantur. conéra naturam]. Vaci gerijd-

Aa

CAPUT LL. : 29

leËay quae hic. usurpatur affinis est et paris significatus dwaiddacep: unde dryddaykivovs dixit Aquila Os. 4: 1ú. Pathicos, qui non minas quam istae feminae sexus oſioia commutabant, et de. quibus iam aget Paulus, ‚27. ‘Opolos zal ot Bdberer dpbomed Tv pvouery yeïjorr zjs Onhsias , similiter autem et masculi , relicto natural usu feminae) In Graeco Epigrammate est: Ondvrégas pehber òdiyor xcxoy, ouvenat welvarg KorgiÖiovs òdgovs sbeva dlduone pios. Alpxeo rõv dhoyoy Laowy yévos* où zag ixtivo a dvars dralen déopra ovlvyins. “Agoeve yap Gijkera ovvanterae’ of ò yet “Avdoes è5 aAMijhovs Eeiwon dyovor spor. [Femellas adamare, malum leve; nam semen: illud Naturae maribus conciliare placet. Muta vide si vis animantia ; nulla ferarum Egreditur fraenum coniugiale-Venus. ‚ Femina quippe viro bene iungiturs at malus est mos Qui docuit spreta nubere lege piros.] Cai comvenit illud in epistola Iudae: ‘Oca 8d pvoweds 05 za àhoya CB drigavrar, èy zovrous pheloortar [Quaecun- que autem natura duce tanquam muta animalia norunt „ èn his semet depravant).: Plato de Legibas primo: Ev- vontéoy Ore vj Onhelg xæt zij Töv ddölvoor pvoer eis koe vlay, loven riſß yevvijoeog, vj tepd ‘zodra Bop «ar guoi⸗ —L äddevas, ij Onkedy mods Owdelag Trap plop (Intelligendum eat eam êsee natura- lem voluptatem cum femina mastulo copulatur ad gene- rationem ; s cum vero masculi eum masculis copulantur aut cum feminis fominas, illam esse praeter naturam]. Plutarchus Amatorio: “AE. rage: pour ÓutÂla moos &döevas (Consustudo oum viris: adversa naturae), ubi et amorem hune #ó8oy (nothum] vocat. Maximus Tyrius Disserte- tione decima: Où pap äw Erdng Olpe oapwos ddbevog, dien tov zormaros oagxl &dóere: ÄäOunos sj pilis, Äyovos ij ovvov- Mat ènl mesgöv ortelgeg, pedpovs dpoïs” merbverne tog ed Peoevrag drek zojw.pvorr: zolwor dnl tij pemwoyiar tovs òpBal- novg. Eywetonpie Hoye 1jdovaïs [Neque enim aliter corpus viri tangere uuderes, quod à viro tangi' nefas est; sce- bestue est iste coitus, infoecundus complexug. « In saxis

se-

52 IN EPIST. AD ROM.

Oras Bi Bodlpeor dsBed wogoven zand, ‚ … Tòy voör EBhape: noötov. … [Sé eui matum molitur , illdue Dems

' “Consilia-taedit} de:

“Hou Ta wij zarprorza) Td est, elo‘ ro mouw ve pij a- | erfkovra [wt faciant.ea:quâe non convenit}. Hebraei di- cerent MP MW) WN 'À-po} yon dicunt: Grasci. Lactantius: Ammòmoree quid nati-sini, cum feminie patientië certant,

a9. Henhngwuérovs roo ddielg, repletds omni. inigui- tate] Est mira edgoror Lafffuentia) in hoc sermons et egre- gius: gagextnorouds [descriptio egregia) iNorem temporum , praesertim Romae, qetales deseriptiones aliquot. habemus et in Senecae-epistolis circa tempus idem. Cum hectenus en attigisset quoruih turpitudo maxime:eminebat, nune ‚alie ‘tangit vitia Jatissime sparsa,‚sed' Romae maxime regnantie , quae omnia per se quidem sunt meala:-sed Sorum pravitas longis-nioribus velat obduotu: opus Kabe- bat indioari ab Eaengelio.: Ac’ primum dieit iniustitiam, per quam Romani facti erant orbis domini, bella seren* do.-saepe. inigsta et societatem ‘vertendo'in- dominetum. Vide quae diximus de Ture Belli et'Pueis tum in Proie- Bomsnis, tam libro.l-eup, 3, ais Momanos nihil. nisi räptkm habere, cautam bis bellandi eupidsnem prefundam imperii ac. divitierum,.non plane fatso’apud Sallustiur ’ Mithridates. Galgagus: vere apud Tacitum raptoree orbis

votat , quos non-.Ottene, non: Oceidens satiaverit. … Zldgvela] Hic sab\ofpppelas nomine non meretriciok tan- taom congreseus intellige, quos laudat “upad Horatium priscus Cato, sed.et. sdulteria „ ut Mattlr, 6: 32. Sallus- tiumillam coins plena censoriis sententiis est historia, ân adaltério' deprehensum notavit ex Varrone Gellius. Vide: quae -habet Horatius lib. J Satyra 2 et lib II Sa- tyra 7. Seneca: sui-temporis feminis dicit unius adulte rium sorduiese, quasi matrimonium esse, Ex Arriano “discimus solitas se feminas defendere Platonis dogmate ‘de communitate mulierum. Vide Senecam epist, XCVII. Tiberii et Caii adulteria habes apud -Suetonium, Impe ratorúm facta imitabantur in provinciis Praesides, Mabet _-nescio. guid.„Ehuvgsxòr Lamabide]);, ; dicèbat Varro, Pormo- sula provincialisg uxor & vr EEE 9

2 To

CAPUT L 33 Novnoiq] Tovnola malignitae, pravitas, malitia; in

Glossario. Malitia est versuta et fallax nocendi ratio, Eias exemplam habes egregium in Appiano in narratione eorum quae praecessere bellum Carthaginense tertium, Malitiam lmperatorum Romanorum habes apud Tacitum Annalium XIII. Tiberium Tacitus idem vocat callidum et tegendis sceleribus obscurum. Apparuit id tum in aliie rebus, tum maxime in evertendo Germanica et tota Drasi domo. Sic et Livia omnem Augusti domum ever- terat , ut suos proveheret.

Tlhcovelig , avaritia) Romanorum arma in eos acerri= ma, quibus victis spolia maxima sunt, dicit Mithridates: Petronius :

— Si quis sinus abditus ultra,

Si qua foret tellus quae fulvum mitteret aurum,

Hostis erat, fatieque in tristia bella paratie -

Quaerebantur opes. Si locuples , hostie avari, ait Galgacus. Seneca ille tam eloquens avaritiae accusator intra quadriennium ter mil» lies sestertium paraverat, id est, ut putant eruditi, quin- decim milliones florenorum.

Kaxig) Kaxta Graecis, ut Cicero notavit ‚ generaliter sumitur pro omni witiositate, quomodo Aristoteles dgezjf [virtuti] opponit zaxias. Speciatim ubi sumitur, videtur notare consuetudinem aliis nocendi, qualem describit Virgilius :

Et si non aliqua nocuisses ‚ mortuus esses.

Mezous pôóvov, plenos invidia] Quod vitium parvis magnisque civitatibus commune dixit Tacitus. De tali- bus dictum olim: dut illi nescio quid incommodi acci- dit, aut nescio cui aliquid boni. Vide de ea Horatium Epist. II.

Hoyov , Aamicidio] Apparet id primam in bellis populi Romani, Seneca: Homicidia compescimus et singulae caedes ; quid bella et occisarum gentium gloriosum sce= lus? Non avaritia, non crudelitas modum novit. Ex Senatusconsultis plebisque scitis bella exercontur, eê publice iubentur vetita privatim. Deinde in servos. Vee dias Pollio servam ob fractum crystallinum muraenis obiecit, Maxime vero in amphitheatro, nbi homines par-

VI. C tim

ss IN EPIST. AD ROM.

tim feris, partim hominibus trucidandi obiiciebantur, tantum in oblectamentum populi: quod merito Romanis exprobrant Christiani, Tatianus, Tertullianus, Minatias, Arnobias, Lactantius. Jam vero Imperatgribus Romanis quosvis levissimis ex suspicionibus sine causae cognitione morti addicere ita quotidiannm, ut in Tacito et Suetonio, ac Dione non aliud frequentius occurrat, et cam talia narrant Historici, taedinm lectorum deprecentur.

“Egidog , contentione} Tria fora plena litibus. Fuere vero Philosophi ipsi quoque vitilitigatores; de quibus. Timon ; |

Dour de Booroloryos Èpis xeveor Mehanvin, Nelxovs dy8gopdvowo saduyvijen zal èqsdos ,

OH ® aha sregl navva nulivderar.

[.Aspera lis quaedam provenit inania clamans, Incensi in caedes odii soror atque ministra,

_ Quae cosca huc, illuc circumgue volutat.]

Cnius et alia in hanc rem produximuas annotatis ad li- brum Il de Veritate: Religionis Christianae.

Aòkov , dolo} Lucilius:

Insidiae facere, ut si hostes sint omnibus omnes. Non omnis dolás iundiciis coërcebatur. Licere enim in pretio venditionis et emptionis se mutuo circumvenire dixit Pomponius L. in causae coguitione etiam. D. de minoribus. Paulus. lurisconsultus L. item si, $ quemad- modum. D. Locati, Hoc quoque per Euangelium iniqui- tatis convincitur. Vide quae diximus libro II de Ture Belli et Pacis cap. 12. 26.

Kuxoybelas} Malignitae vertitur in Glossario, et hoc sensu eam vocem usurpat Tacitus. Locum habet, cun quae possumus in bonam partem interpretari, in peioren ‘rapimus contra quam exigit officium dilectionis, 1 Cor 13: 6. Sic inter Calvum, Asinium, Brutum, Caelium Caesarem , Ciceronem, mutuam malignitatem detogi ai Scriptor de causis corruptae eloquentiae, Hoc est vitiun cuius Herodotum arguit Plutarchus.

Jo. Wedvgegas) In Glossariis, webvorsns , susurrator Hebraeum wr verti solet wpeOwgiberr, significatque clam e in aurem alium obtrectare, Ps. 41: 8, Sir. 21 28, Ovidius

— Linguaque refert audita susurro.

Ka

CAPUT E ' 56

Karalahove] In Glossario, saraÂaiö, obgannio,; oblo- guor : vertitur sic Hebraeum u et 093 et alia quaedam. Significantur hic qui apertius famam alterius laedebant , ut malti Romae, etiam amicitiae specie. Talis ille apud Horatium :

Me Capitolinus canvictore ueus amicoque

A puero est, causaque mea permuita rogatus

Fecit, et incolumis laetor quod vivit in urbe.

Sed tamen admiror quo pacto iudicium illud

Fugerit. Addit deinde Horatius :

Hic nigrae succus loliginie: haeo est

Aerugo mera, Hoc Suetonius vocat exeusando opprobrare. Polybius; Kairos yag Èrr zig ouvog edoysas sqóros duaBolije, zò uij wérovras, dÀN dreauvoörrag Aouaiverdas [Nam et haec nova inventa est calumntiae ratio, laudando lasdere].

Oeosvyers) Bene monent qui legi volant Beosvyers* agi- tar enim de vitiis, non de poenis. Recte antem dicun- tur osores Dei aut abhorrentes a Deo, at citat Cyprianus Epistola LXVIII, qui simal atque aliquid ipsis evenisset adversi, Deos, incusabant aut negabant .providentiam, Lucanus:

— Eszspectabit ab alto

Aethere Thessalonicas, toneat oum fulmina, caêdes ;

Scilicet ipse petet Pholoen, petet ignibus Oeten,

Jmmeritaeque nemus Hhodopes, pinusqus minantes :

Cassius hoc potiue feriet caput? Sic invidia Deorum, crimen Deorum, Pompeium Deie obiici, apud eundem legas. Tacitus Annalium XIV: Quae adeo sine cura Dem eveniebant ut multos poet annos Nero imperium et scelera continuaverit. Caii quan- ta impietas fuerit ex Philone aliisque docuimus in illam ad Thessalonicenses. Et eius rei recens erat memoria cum hanc epistolam scriberet Paulus.

‘Tgouses] “TBeroijs, contumeliosus în Glossario, DM Prov. 15: 25 et alibi vertitar ófgisng. Ait Aristoteles in Rhe- toricis , eé iuvenibue et ditibue evenire ut facile alios indigne habeant,. Vide in Geltio historiam de iuvene

ui alapas impingebat chviis. Tacitus ubi de poenis Ca Chris-

5 IN EPIST. AD ROM,

Christianorum agit , pereuntibuer addlta tudibria. Eidem narratur Neronis in Thraseam contumelia praenuntia cae- dis imminentis. Quomodo Tiberius et Claudius matronis per contumeliam magis quam per libidinem illuserint, vide Suetonium Tiberio 44, 45, Clandio 36,

‘Treonpdrovs] Tregypavle est‚superbia, agnatum, ut Sallustius ait, nobilitatt malum. Est antem omreonpavla , definiente Theophrasto, wurapgórgous sÂijr aöroö zy &lwoy {omnium-praé se contemptus] ‚ Cuins vitii egregium nobis dedit yaoaxryoiopór [egregiam descriptionem): et complura sunt apud Martialem eorum qui alios ad oscula non ad- mittebant, qùì a convivis seorsim coenabant, aliaque fa- ciebant eius generis. Galgacus apud Tacitum de Romanis: Quorum superbiam frustra per obsequium et modestiarn effugeris, Claudiae vero familiae quae post Augustum Romae imperaverat, cuius in nomen adscitus Nero, ve- terem et ineitam superbiam notat idem Tacitus. " “Ahalóras} "Alaloy est iactator, gloriator, arrogans , in Glossario. Apud Theophrastum quoque alia est dc Govelas notatio, alia drtegnpavtas, et est ddabovela Platoni 2Ees nrgooroursenn) dyadoë ijj dyatör Tör uij Onapyórvor [ha- bitue simulandi id te bonum eave bona habere, quae non habeas]. Theophrastas srgoodoxlar dixit vivöy dyaôör oùn dyroy (bonorum quae non habeas ostentationem}, ubi “rooddoxia est excitatio opinionis : cuiusmodi hominis de- scriptio est egregia quarto ad Herennium, et in Alexidia fragmentis quae nos edidimus, et in Martialis Epigram- matis , non malae. Talis.Macianus, arte quadam omni- üm quae dicèret: atque ageret ostentator, Tacito: ef Romanorum plerique, _ En,

Introrsum turpes , speciosi pelle decora. Quorum mores vocat personatos, et vitae fabulam Mar. . tialis, Miles gloriosus Planti Graece erat datur. » 'Epevgeras zaxöv , inventores malorum]. Ingeniosa gula est,

‚ait Petronius: ubi et sequentia vide. Adde quae de com mentis luxuriáe in aedibus, in vestibus, in epulis, va Sis, gemmis , unionibus , mensis, lectis multa apud Se necam, Plinium et alios. | _ Torta dneudeïs, parentibus non obedientes] Procnle

U

CAPUT 1. 5

ius cum questus esset de filio quod mortem suam exspeoe taret, et ille dixisset, se non exspectare, imo, inquit „ rogo exspectes. Cogitemus quid fecerint Tiberias in Li- viam; post hanc epistolam scriptam Nero in Claudium et Agrippinam.

31. “Aovverovse, davydérovs , instpientes, incompositos] Videri potest esse sragovopdsla (wvoeum allusio], at non ést; sed ex una voce varië'seripta duae factae- sunt, Syrus non nisi unam legit ;' devy@érovs, quhe vers: est, Non de 'întelleetÂs „ sed dè völuritatis vitis hie agitur: et quidem maximis; inter quae est perfidia, tum in fe- deribus publicis, tum in contractibus privatìs. Notant id in Romanis vitium a Panici belli tertii temporibus Historici prope omnes. Vide éxempla Servilii Galbae et Cn. Domitiì apud Valeriur Maximum VI. 6, Firmii: Laeti apud Tacitum Annalium IF, P: Egnatii epud eundem XVI, Idem in summa malorum Tiberiant temporis ponit falla- ces amicitian, Annal. IV, ' - " |

“Asooyovs] Expertes etiam naturalis affectis, Eius ar- gumentum quod liberos, si numeras gravis videretur, aut tolli vetabant, aat iubebant exponi, idque impune, nam et ideo in lege Pompeia de parricidis pater ſilium ene- cans non comprehenditar. “Tertullianus Apologetico ; Quot vultis in his circumstantibue et in Christianorum sanguinem hiantibus ex ipsis etiam vobis iustissimds et severissimis in nos Praesidibus dpud conscientias- pulsem, qui natos sibi liberos enecent. Siquidem et de genere necis differt, utique crudelius in aqua spiritum extor- quetis, aut frigori et famò-et canibus exponitis. Paria habet Fustinus in Apologetieo. ‘Hine- est ‚quod “Tacitus \ in Iudaeorum institutis a Romanorum discrepantibus ponit, Necare qüenquam ex agnatis nefas, ubi vox agwutis ita sumenda, ' quomodo in iuro, agnatione sui haeredis testamentuot rumpi dicitur, |

“Aonóvdovs) Vetus interpres vertit implacabiles s non male: nam sic &orowdog mróheuos [bellum implacabile) di- citur qui pacem non recipit. Nec aliter hic aceepit Sy- rus. Bene hoe convenit in ‘illorum temporum Romanos, de quibus Tacitas negat sperandum fuisse ut qui pacem

C 3 ‘bele

38 IN EPIST. AD ROM.

belli amore Surbaverant, bellum pacis charitate depone

rent, Historiarum II. Lucanus:

Quemque suae rapiunt scelerata in praelia causas: Hos polluta domus legesque in pace timendae, Hos ferro fugienda fames, mundique ruinae

Permiscenda fides.

*Aveheijmovac]) Jmmisericordes sane Romani, etiam in

pravinciales :; at maxime in servos, de quibus Seneca

Epistola XLVII: Infelicibue servis movere labra, ne in

hoc quidem ut loguantur, licet, Virga murmur omne

compescitur , et ne fortuita quidem werberibus excepta sunt, tussis , sternutamentum, singultus: magno mal ulla. voce interpellatum sifentium luitur. Mocte tota ie iuni mutique perstant, Addit: Non habemus illos hos

tes, sed facimus, Deinde dominum sic admonet: Vi

tu cogitare ipsum quem servum tuum vocas ex iisden

seminibus ortum, eodem frui coelo, aeque spirare, ae que vivere, aeque mori? Iuvenalis de feminaram mo ribus ;

Pona -erucem servo: meruit quo crimine servus Supplicium? Quis testis adest? Quis detulit? audi. Nulla, inquam , de morte hominis cunctatio donga esi O demens ! ita servus homo est? nil fecerit , asto. Sic volo, sic iubeo, sit pro ratione voluntas,

Et posten: -

Elle. frangit ferudas t : rubet illa flagello ; Hie sputica : sunt ad tortoribus annua praestant.

De viris idemt .

Mitem ‘animum et moree modiais erroribus aequos Praecipit', atque animas servorum et corpora nostra

‚ Materia constare putat paribusque elementis

An saevire docet Rutilus, qui gaudet acerbo Plagarum strepitu, et nullam Sirena flagellis, Comparat , Antiphates trepidi laris aut Palyphemus Tum felix quoties aliquis tortore vacato -

Uritur ardenti duo propter lintea ferro.

De provinciarum autem Praesidibus hoc eiusdem :

Si frangie virgas sociorum ip sanguine, si te Delsetant hebetes lasso lictore secures.

Í

CAPUT 1 5e

Est descríptio zon diesimilis eorum qui a divinis legibus desciscunt apud Philonem de Humanitate: Tous zor iegöp vóuoy drmosdyrag iÖeip èguw duohagous, drauoyurrovs, dl Kous , deépvovs, òMyopgovas , pehanzey@jnovag , wevdodoylag éraigovs wal pevdogniac, zrjv theudeglar stengandras Üpov zal dxgartov zal sreuparwoy wal eduogplas, eis ze vas yusqòg dmroharvoers zal zör perd yastqa* ov ta zéày Bagtrara, Cy- plat ooöuarós te nal pvyijs elo [Qui a Divinie legibus desciscunt , hos videas luxuriosos , inverecundo ore, in- iurioe, leves, sordidos, hos et facile quemvis laedere , et mendaciis et periuriis assuesse, eb libertatem cibo, vino , cupediës , forma denique paulo elegantiore véndi- disse videas, gulae ergo, quaeque hane sequitur libidi- nis ; quorum acerbissimi exitus sunt, corporis nimirum atque animae iactura). Senecam suo, id est, ei qao Paulus vixit seculo convitium facientem et eadem quué hic habes exprobrantem vide De Beneficiis V. 15 et 17. 3a. Oriveę TO Örxatwpa zoö Oeoù dsriyvorreg, qui cum ius Divinum cognovissent} 9. HeUD ut saepe apud Ese- chielem et alios. Genitivus hic eausam efficienlem signi- ficat. Intelligitor enim hic ius partim per rationem, par- tim per traditionem inscriptum humanis mentibus, revte ‚ paniri qui gravia-delinguunt; quod tractavimus libro IE de Ture Belli et Pacís cap‚ 20 initio. Etiam Graeci' das naturae vocant vouoy &cioy [legem Divinara).

“Ove oë za zosaöru mgaosortes ÄEros Gaparov eol „qud qui talia agunt, digni sunt morte] Sunt quaedam crie mina quae mortem mereri consensus hominam testa- tur, Act. 13: 28, 23: 29, 25: 11, 26, 26: Jr, 28: 18, Talia sunt hofticidia, adulteria.et aliae foedae libidines, ad quas haec verba respiciunt,

Où póvoy aura mrosoùor, non solum ea faciunt) Faciunt ipsi modo kee, mado illud, nbi dátur occasio.

"Alda zal ovvevdoxoùds Toi npasdovoe, sed etiam con- eentiunt facientibus}] Hoc peius illo; nam affectu ab- reptus peccat aliquis, sine eo non peccaturus: at qui defendunt talia et docent vitio carere , sane gravius de- linquant. Hi sunt DWO apud Paraphrasten Clhaldeeum Lev. 20: 5, de quibus agi etiam Lev. 26: 21, aiunt Rab- bini, Verbum. ouvevdoneip est etiam in Macaabaicis: et S C4 apud

'

40 IN EPIST. AD ROM.

apud Lucam 11: 48, Act.8:1 et 22: 20, et apud Clemen- tem in Epistola. Zouroarreg, braweis (adiuvas, assen-

tiris]. hoc loco Chrysostomus, et post eum alii. Theo- phylactus dixit ovysjyooeïy (patrocinari). Philosophos hio maxime tangit Apostolus, qui erant doctores populorum , et quibus proinde imputari debebat si qaa populus ipsis probantibus peccaret. Exempli causa, sraidegastay (amo- rem puerorum] et quosvis incestus esse adsapoga [in re- bus mediis] docebant non Epicurei tantum, sed et severi

zl Stoici, quod non Theophilus tantum Antiochenus nos

docet „ sed et Sextus Empiricus Zenonis et Chrysippi utens verbis quae pudet tfanscribere. Sie ultianis cupiditatem probant. Aristoteles et Cicero locis quos citavimus in An- notatis ad II pro Religione Christiana, Idem Aristoteles bellum in Barbaros vult esse venatus quoddam genus, ac proinde rem natura iustam, Politicorum I. 8. Idem abigere partum vult licere quamdin quod conceptum est vitam nondum habet, Polit, VII. 16. Omnia autem faci- nora summatim defenderunt illi Philosophorum qui dixere nihil natura esse inhongstum, sed differre ista hominum institutis. Et, ut Iustinus eorum sententiam explicat : Minder eivar dgerijv , ude zaniar, Bok Öl uóvoy vou dv Pooirovs ij dyata fj wand vaüra jyeiodas: Örrep ueyloy dal. Beva zal dÔiwta èei. [Neo virtutem neo vitium esse quic- quam , homines modo bona malave haec putare; quod et maxime implum ost et iniquum). ‘Hino illud :desump- tum : J — Nopep rag zou ‘Oeous grouueda ,

Kal Cöusy dòsxa wal Ölxas mgrouévorn EE [(— Les est, esse qua remur Deos, | Tustique fins ac mal Biscernimus],

Items: ’

Ti d aloyeòr, es ui roĩos —* doxeĩ; … _…[Quid turpe, nisi quod esse turpe usus putat?} Vide:quae: de Epicureis attulimus lib, IL de Ture Belli et Pacis 20. 44. Apposite ad id qnod hic dicitur, ‘Philo

libro de Legibus specialibus: Aotßoũoi yag oðr of decyve

nνον, dÀÂa ál ôooy zoïs dgüour ékovoloo yep ênì zij vûo Ògjt voor (ita degendum:, non ovp zij Tú deavrov) dEovoia énuygagorta: [Negae enim qui faciunt, tantum impii sunt,

sed

CAPUT E hi

sed eb qui’ eoro Aaec fori credì volunt). Cyprianus E- pist. XXI: Non est enim immunis a scelere qui ut fieret

“imperavit : nec est alienus a crintine, cuius consensu li-

eet non a se admissum crimen, tamen publice legitur, Salvianus lib. IV; Nam dum spectantes haec comprobant ac libenter vident, omnes ea visu atque assensu agunt, Tacitus: Corrumpere et corrumpi, seculum pocatur. -

1 1

CAPUT IL

Aw, propter quod) Id est, Crim ita se res habeat sicut fam diximas, ut ius illud quod omnibus hominibus com- mune est,-dictet esse quaedam crimina morte digna. Debuerunt haee connecti cum praecedente capite, novum antem inchoari ibi, @Àlpis zal gevoyopla (miseria et an- gustia].

„Avanohoyiyrds el, inescusabilis es) Vide supra 1: 20.

°Q voorne rûs Ó ngivur, o homo omnis qui iudicas] A Philosophis venitur ad Magistratas qui Hebraeis v'onen oi xolvovres sive oi xorral, Sub Magistratuum autem no- mine etiam domini comprehendi debent qui in servos

domesticam habebant iurisdictionem. Apposite autem hoo

addidit ad Romanos scribens, ex quibus erant omnes etiam pravinctarum Rectores. Tu regere imperio populos Romane memento,

‘Er rag xolveis vor Ereqor , -Osavrop xatanglveis, id- eirco quum iudicas alterum ‚ te ipse damnas] Ey ò̊ dixit, hic et infra 8: 3, pro idcirco, WI, quod est atriohoys- Kop [redditivum eausae], ut apparet Gen. 59: g. Tè dam- nas, quia ius illad commune est hominum. Imperatores Romani homicidia morte puniebant, ipsi inndxios quoti- die plurimos trucidabant. Netro per risum, Sane, ‚ in- quit, Jegem Iuliam timeo, cum venenum coqui iuberet , Sneton. 34. Incestae virgines Vestales vivae ‘defodieban- tur: Nero uni earum vim intulit, Suet. 28. Pantebatar capite qui puerum ingenuum rapuisset, L. Et eam. D. ad L. Iuliam de vi publica, Imperatoribus id-erat quotidia-

num. Vide Suetonium Nerone 28. Hanc Imperätorum

licentiam imitabantar in prowinciis Praesides, Servus si C 5 - inr

42 IN EPIST. AD ROM.

ingenaum puerum stuprasset, non effugiebat cruce ; Dominis in servos id licebat; et tales pueri dicebantur delicati. Cyprianus: Qui sedet crimina vindicaturus , ad- mittit. Sed et ad privata de aliis judicia recte hoc Pauli extendas. Sic David apud Nathanem semet damnabat. Iusſtinus in Colloquio cum Tryphone: 'Zdeiy yap és zal zoös wij T& ara nader Bovdopévovs reg adroi, vous äÀdovs Btaridlaor® zal èy ouverdroeaw ëyOoais raùra Overdilorvar dhArjhoug Ärmreg doyabovraus [Widere est et hos qui quae aliis faciant , ipsi pati nolint. Quod si quis sit, cui inimicus horum conscius, is ei exprobrat quae et ipse facit). Salvianus lib, I de Gubernatione Dei: In aliis nempe horrent quod in se ipsis admittunt , mirum in modum et accusatores eorundem criminum et peccatores. Esxsecran- tur publice quod occulte agunt,.ac per hoc, dum dam- nare se caeteros putant, ipsos se magis propria animad- versione condemnant., Et postea: Aliis severissimi su- mus, nobis induigentissimi ; aliis austeri , nobis remissi. In eodem crimine punimuys alios, nos absolvimus. Into- lerabilis sane et contumaciae et praesumptionis, nee ag- noscere wvolumus in nobis reatum, et audemus de aliis usurpare iudicium. Chrysostomus De peccato et confes- sione: “AAN oi sroÂdol zöv avdqwnrov zr pér Ötoor duag- Typdrov ovuijyagou yivorrar, zör Òë aAdozgleor xarijyopor [Plerique enim, st quid ipsi deliguerunt defendunt si quid alii, accusant]. Neque hoc nan. videre Romano- rum sapientiores. Cicero Verrina V: Omnia, quae vindi- earis in altero, tibi ipsi fugienda sunt. Etenim. non modo accusator sed ne obiurgator quidem ferendus est qui quod in alio vitium reprehendit, id in ipso repre-

henditur. Horatius libro J Sat, 3: 5 — Egomet mi ignosco, Maenius inquit, | Stultus et improbus hie amor est dignusque notari? Seneca: de Ira lib. I. 14: Cogitet quam multa conéra bonum „morem factat, quam multa ex his quae egit ve- niam desiderent , iam irascetur etiam sibi, Neque enin aequus iudex aliam de sua, aliam de aliena causa sen tentiam ferat. Lib. II, 28: Ze qui nullius non uxoren eoncupiscit , eb satie iustam putat amandi causam quoc aliena est, idem uxorem snam adspici non vult, et fide acer

CAPUT IR 45

acerrimue sxactor eet perfidus , et mendaees persequitur ipse periurus, et litem sibi inferri aegerrime calumniator patitur , pudicitiam servulorum suorum attentari non vult qui non pepercit suae. Aliena vitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt. Inde ast quod tempestiva filii con- vivia pater deterior filio castigat, Nihil alienae luxuriae ignoscit qui nihil euae negavit,. Et homicidae tyrannus irascitur, et punit furta sacrilegus. Magna pars homi= num est quae non pecoatis irascitur, sed péccantibus, Epist. XCIV: Scie improbum esse qui ab uxore pudicitiam ezigit, ipse alienarum corruptor uxorum. Scis ut illi nil cum adultero-,' sic nihil tibi esse debere cum pellice: et non facis. VIII. Epist. 22: Nostine hoe qui omnium libidinum servi sic aliorum vitis irascuntur, quasi in- videant et gravissime puntant quae maxime imitantur? Adde quae de hoc argamento non aliena attulimus tum in prolegomenis ad Stobaeum, tum ad Matth. 7: 3, et libro II de Ture Belli ac Pacis 20. 3, Ta yap aúr& moaooeg ò xqivar, eadem enim iudez agie] Hoc quogue dicit non omnibus, sed plerisque, a. Oidager dè, scimus enim] Ipsa ratio hoc nge docet, “Oz: z0 sina zou Oso fee nar dAgdesar. End zqvo za sosaöra noadoorrag , Dei iudicium in eon qui, talia, agent esse iustum) Seqyitur hoc ex. ipso Dei nomine. Deum enim concipere nog, popgumus sine tugtitia: … ‚ El Geol ze-Öpgen aloyoor, ovp zloty Bol. Ns [$5 Di patrant quid turpe,‚ iam nom spnt Dei). Aljdesa- hoe loco est isdicium iugtum, nihil dans gratiae aut odio; ut infra 3::7, 1 Cor, 33; 6. Hebraeum rum interdam vertitar dsjOsa [veritas], interdum ârxasooups) [iustitia)] sensu. saepe eodem. ‘Oppoujtur hoe, ut notat Chrysostomus, judictis Romanornm quae erant corruptissie ma. Vide de Clodiaris iudtcibus Senecam epistola XCVI: ubi malta egregie dicta, hoc vero imprimis: Cum stue prum committeretur rei iudicandae sansa. Haec caguitio de incorrupto Dei iudicio in multis dormit, sed excitari Solet circa mortem, ut Plato observat de Republica I. Cicero I. de Divingtione: Kos qui secus quam deouit viserunt, peccatorum suorum tum magima ppenitet. Ner sane difficilis adeo erat colleetia, cum. Deus sit iustus , Mma-

—

àk IN ERIST. AD ROM.

mali autem saepe in hac vita sint felicissimí , alíud' ex- spectari indicium. 3. Aoylby 8 voro, @ ÄärOoome] Esxistimasne? Po- tesne hoc in animum inducere ? ‚ O xeivor Tous Ta rouaüra npdosovrus]) Qui defillie iu- dicas secundum leges, non Romanorum tantum, sed om- nium gentium consengu probatas. = Kal srowöy aùra) Cum eadem facias.: “Ort où dupetEn TO xoiua To Ovoj, te Dei diclum ëväsurum)] Loquitur sic et Diphitus: dte} Oils où vous Gavórras, wo N tesjgare Tovpijs: dratong gevtahafoyras Èy Bico Tlepevyévar rò Oeciov; [Tune arbitraris mortuos, Nicerate, Queis omnis vita satura deliciis fuit, Effugere pòsse Numen ?) Nec longe abit Sophioclis illud: Ozoö Öl sthyyajp ody drreonndt Booros. {Contra Dei ictum non data est homini fuga) Plura habes in eunt sensnm apud Stobaeum Naturalinm titùlo VII, Homines tribus modis crimina ferunt impu- ne, guia aut ignorantur, aut quië nemo tam potens est qui ipsos pùniat, aùt quia ins perrampitur gratie dut pretio. Horum tiihil'in Deun cadit,‚scit omnia, ‘potest quae vult, ex recfó indicat, Vide lob: 54: aa 4. “H roũ zdòvrov zijs yonsörmros udrod, an divitias bo- nitatis eius] sm mon ut Ps. 5: 7, 106: 7, vorm Mm Ps. 69: 17e’ “Sie mÂoürog ydgreog: dicitur Eph. 18 7, srhoötòs ddEno ‘Pdivitide gloriae) infra g: 23, Eph. 1:'18; 3 16, Cot. va:"a7. TIhoörop pari:sensa usurpat- Simplicius ad Epicte- tam , « Örmegfohijp ‘ro wlovrov tijs kyadöryros Oeoù lexsupe vantiam dioitiapum Bonitatis Dei] dixit Philo in Allego!- ride.” Non disstnril:'tnodö sAotrtog' vocein'infra habenrta

9: 23 et ar: 33: et Ons EN WMW “Kal “zijs ëvopsy Siv:et infra 5: 25. In Goese; ‘doolt, laxamentiúrt? induciae. W ever 5

* Kal rijs paxgodvulas ; „et tongantmitatii BRTN. edpvoêr , ignoranè}' Id est , non èonsidsrand nem y? Hebraeùm stepe est attendere. DER J

"Or ro yonson ‘rob Oroù sis ite 6e dye, Dei be-

nig

CAPUT IL. 45

. $

nignitatem te ad poenitentiam adducere) Hoo est in dif- ferendis poenis ro rgogyoumevoy Oeoù HéAyua [consilium Dei antecedens), de quo et a Petr.3:g, succedit deinde post longam patientiam alteram puniendi gravius. Sio Sap. 11: 24, 'Edeeis Öë mraprag, Ore marta Öuvacam, zal nagogâs auaorjuara dvOgoror cis geravouar [Sed misere- ris omnium, quia omnia potes, et dissimulas peccata heminum propter poenitentiam}) Phila Allegoriis: Ovdd zois duaerdrovow eddvs ènébesour ö Oeog, dAÀa dideoor v00- vor elo perapouv zal zijv roũ opahuaros tao [Nec statim in hos qui peccarunt animadvertit Deus , sed tempus in- dulget, quo et poeniteat eos , et errorem corrigant). Hinc est quod zij diep [iustitiae] etiam Poetae dant Bgadéé noda (tardum pedem]. Vide dictam titalam Stobaei, Me zdyoiwa significat non dolorem salam ob peceata, sed et vitae emendationem.

5. Kara dè vor ondmoóryea ov] Quae vero tua est du- rities, Duritiem id vocat Paulus quod Latini scriptores callum obductum animo, longa scilicet vitiorum consue- tudine. Vide Matth. 19: 8, Marc, 16: 14. Similis usus verbi oudagvveodas est Act. 19: 9, Hebr. 3: 8, 13. Idem dicitar dsradyeiy Eph. 4: 19. Exempla talis constitutionis in Pharaone et Sanle Regibus.

Kal dueravónvor xapdiar, et animum impoanitentem} Exponit clarius quod per pgerapooay (translationem] dixe- rat. *dueravomvoy. autem hoc loco est non qui poeniten- tiam agere non poteets sed qui non agit. Pari modo Gmeranivmvog (irmmabilis] qui non movetur, 1 Cor. 15: 5B.

Onozwoikes ovaur ders dy inde derije, aeservae tibi irae thesaurum in diem irae] Respicitur locus Deut, 52: 34, 35, ubi sic in Graeco: Oùx, iov, raüra ovvijktar neag dol zal lopgayssas dy voie Ôyoavgoîs mov; èr wubog ERdunij- Geo drzanoduoo (Nonre ecce haec condita sunt apud me et eignata in thasauris meis? in die ultionis retribuam}. Philo dicto loco de Allegoriis ad haec verba respiciens : Eial pag. boreg dyaBör, où waxr maga Tij Oe Ayoavgoi iv ulo yde prom èsdunrjoeos lopgayladar vous TÜr xaxds Onaavoous [Sunt enim ut bonorum, ita stiam malorum thesauri apud Deum: ait enim in die ultionis obsignatos malorum thesauros). Dixit et Platarchus Anoavoor 0qyijg.

| Prae-

46 IN EPIST. AD ROM.

Practerea est hio locutio Hebraizans, activam pro duplíci activo. Onocuoleis, asservas pro asservari facie , NM aut SWOV cum Nehemia 23: 18, aut cum Iobo 36: 15, noen quomodo et amo@syoavoilorzag , sed in bonam partem, po- nitar 1 Tim. 6: 19. Sic Baosdevey saepe est facere ut quis regnet. ‘Ooysj, ira, pro poena. Et bene thesaurus irae opponitur divitiis bonitatis; et post. dpysjy suban- ditur reddendam, ex loco Deuteranomii.

Kaì dronsahdyeos val dexarongselus Toü Geoö, et revela- tionis et iusti iudicii Dei] “Ey dta uoty (unum per duo) pro drroxaÂvweog Öexurongdoiag (revelationis iustò iudicii], ut generalius dicat quod deinde explicaturas est specia- lius. Bene additum dixasoxgsolas, ne nomine irae affec- tas inordinatus intelligeretur.

6. “Os dsrodooer Erasmo zard Ta Eoya adrod, qui reddet unicuique secundum opera eius) Nihil planius. Bonis factis bona, malis factis mala Deus reddet. Kespicit Deus iudicans et haec et ista, Matth. 16: 27, 25: 35 et Sequentibus , 2 Cor. 5: 10, Apoc. 2: 23, 20: 12, 22: 12 Hoc interest quod poena non potest per iustitiam excede- re mensuram criminis: praemium antem, sì accedat dan- tis liberalitas, potest esse maius quam quantum facta per se valeant. Quanquam autem praemium tantam promit- tere immensae fuit liberalitatis, tamen, ubi promissum est, ius ex eo nascitur. Quibus vero promissio facta non est, ut Patriarchae et pii ex Gentibus, ii praemiam post hanc vitam sperarant quidem, sed neutiquam tantum. Ideo cum de eo loquuntur &òny [infernum] nominant, non regnum coeleste, Sed et hì plus accipient, quam speraverunt.

7. Tos uêr nad’ örrouorijy èoyou dyadoù, lar zal ze- jv zal depfagolar Cryroùüor, iis quidem, qui constanter bona facientes, gloriam et honorem et incorruptionem guaerunt] Nam dsauowsj pvyijs [immortalitae animi) pii ex Gentibus non quidem plane certo credita, sed ita ta- men ut sententia eam adstruens probabilior crederetur. Ka8" vrrouorijy hic idem est quod. drroporijy , solent enim istae particulae permisceri, ut 1 Cor. 12: 8, Eph. 5: 3, et alibi, Tum vero vnmopory, quod proprie exspece tationem significat, ponitur hic prò constantia: quia ex-

apec=

CAPUT Il 67

spectatio talis, qualis describitur Ps. 37: 5 et alibi ‚ con⸗ stantiam solet producere, Sic úrmouiverr est perseverare, Matth. 10: 22, et singulare hic est pro plurali, èpyov dyadoö pro ëgyov dyatör, ut et infra 15, 1 Cor. 3 14, 15, 15: 58, 1 Thess. 1: 3, a Thess. 1: 11, 17, quod admodum frequens est ubi rerum aliquarum universitas significatur. Zófa hic significat etatum illustrem, ut Matth. 13: 42: ziuy, coniunctum cum laude, de qua vide 1 Petr. 1: 7, apfagola, perpetuum.

Zoorjy aierwov, vitam aeternam] Supple drrodoiac [red- dec]. Dabit illis quod homines optant maxime. Posi- dippus ;

°Qp voïs Geoïs Äpowonos eUyeras rvxciv, Tijs dtavaoiug xpetsroy ouder eÜyerace [Res inter omnee quas Deos exposcimus, Locum meretur principem immortalitas.] Huius rei certos nos plane fecit Euangelium, vel eo solo nomine faciendum maxim,

8. Toïs dl &E Eprdelas, hie qui ingenio sunt eontentioso] Id est, roĩe dgllovo: (contendentibus]. Sic &#£ particula apud Hebraeos saepe qualitatem denotat, ut infra 3; 26, A: 12, Gal. 3: 7, Tit. 3: 5. 'Egilovos autem intellige , con- tra Deum, quod de Idololatria dici solet. Sic Israel 13 “an (domus rebellionis] Ezech. 12: 2, a verbo mw quod detleey vertitur Gen. 26: 35, 1 Sam. 12: 14, 15. Sic et flius nwo Deut, 21: 18, qui in patrem est contumax. Similem sensum habet illa Dei querela de Hebraeis ‘nara rar, Tæcceriociy ue dy Toi eidoshois adròy (Irritaverunt me idolis euis], Deut. 32: ar. |

Kol anerboöde pen zij aAndeig] Qui non sequuntur rectae rationis dictata, quae et supra aÂjdeia (veritas) dicta eet 1: 18,

Heedogévois 8d zij dÎixla] Verum inidstitiam sectantur. Adixice hic generatim sumitur, ut et doler [impieta- tem} comprehendat, ut supra dicto loco 1: 18. Hsi®sctar, tectari, quomodo Gal. 5: 1, 5: 7. Hebraei dicerent 02m Pen vat (seguentes mendacium]).

Ovpos zal doyj, indignatio et ira] Sabauditar, immi- net. Ubi est in Hebraeo PN quod iram gravem signifie tat, KXX solent ponere voces duas Ovuòs zal doyn, ut

vi-

48 IN EPIST. AD ROM.

videre, eat Gen. 27: 46. Interdum et in, Hebraeo daae sunt voces ut MAM ft, Deut, g: 19. Per iram autem il- lam exardescentem Dei uerovvuixas [per transnominatio- nem] gravis poena intelligitar , quod clarius explicant se- quentia.

ge Ollyeg zal gevoycogla, miseria et angustia} Cum hactenus ostendisset quam necessarium fuisset Gentibus Euangeliam, nunc et Judaeos addit, quorum non pauci Romae Euangelio se opponebant. Vide Acta in fine Hae quoque voces duae paris significatus mali vehemen- tiam significant, respondentqae Hebraeis npm nw, ut ap- paret ex Graeco Esai, 30: 6. Vox OAlweog ubique obvia: vox gevoywgia et Esai, 8: 21 et infra 8: 35, 2 Cor, 6: 4, 1% 10, gevoyogsiota:, Esai. 28: 20 et alibi. Alibi gero- yoopsiotas plus est quam Phigeaar, Latini quoquo angus- tias pro miseria dicunt.

'Erl näoay wuyijp doôgonrov Toù karegyaboptvav To «axor , én omnem animam hominis operantis malum] Anima hic pro persona sumitar, ut apud Hebraeos saepe. Et ope- rantem malum intellige qua talem : nam mutata hominis vita, mutatur et Dei decretum, Ezech. 18.

Jovdatov ze mg@rovr zal “EÀÀyvos, Tudaei primum et Graeci] Sicut in privilegiüs [udaeum praeposuerat 1: 16, sic et eundem praeponit in poenis: id enim exikgit ratio, ut qui plus accipit, eo plus crucietur, si beneficio zon responderit. Apertius est iudicium voluntatis Dei in Lege divinitus scripta et prohibente homicidia, adulteria, far- ta, aliaque huiusmodi, quam in sola collectione rationis. Bene Augustinus de vera Religione cap. 6: Lex proki- bens omnia delicta congeminat: non enim simplex pecca- tum est, non solum malum, sed etiam, vetitum commit- tere, Quo pertinent ea quae habebimus infra 4: 15, 5: 13. Unde non longe abit illad Taciti Annalium III: Sé welis quod nondum vetitum est, timeas ne vetetur: at si pro- hibita impune transcenderis, neque metus ultra, neque ‚pudor est. Quanquam autem quae hic dicuntur, ad poe- nas vitae alterius proprie pertinent, tamen voluit Deus etiam in antecessum conspicuis signis ostendere severita- tem suam adversus contumäces, Romanos quidem, immit- tendo tyrannum pessimum, deinde bella civilia valde

cru-

' |

CAPUT Il. 49 ernenta: Iudaeos antem, evellendo eos ſunditus a patrio solo, eversa republica et cultu.

30. Ackæ Öl zal zen, gloria autem et honor) Accige

ut ra ).

Kad & eionvn, et pat] Bana omnia. _ Hebraci enim ea Omnia pacis nomine complectuntur.

Harm: zö éeralouéro to dyador ,. omni operanti bonum} Nempe ex animo Divinitus purgato.

“Tovdalp se rigëror, Judaeo primum) Quia primas in retributiane ferent.

Kal “EÀânr:, et Graeco] “EdÀysa hic intelligit zor de= Böuevoy [piur], quales paucos fuisse supra diximus: faere tamen semper aliqui imitatores Melchisedeci, et Iobi, et lethronis, et Naamani, Vide Act. 10 et 17: 4. Vide et quae diximus hac de re. lib. I-de Inre Belli ac Pacis; et in Annotatis ad eum locum.

11. Où ydp êge srpodoorrodyyie sragd TÔ Oek, non enins est personarum reapectus apud Deum] TIgoowrsohypla Rab binis DD Kvn, Eadem sententia: quge Act. 10: 34, des sumpta ex 2 Par. 19: 7. Est idem sensus et Dent. 10: 17e Personam respicere dicitur qui in igdicio alind respicit quam quod in iudicium venit, Deus cum hománes iudi- cat, non originem respicit, sed. actianes, Eph. 6: 9, Col 3: 25, 1 Petr. 1: 19.. In beneficiis distribuendis aliquid

ime ac origo valet, in iudiciis Divinis nihil,

®Ooos yap drópeg uugrov, quicunque enim sine Lege —— Legom hic vocat eam quae a Deo vooe aut

ecripto publicata est. "4xóuos hie välet mn yen, id est, Cun Legem talem non haberent; id culpam, non tollit quidem, séd minuit, Luc. 12: 47, 48, infra 4: 16, 6: 13, et in hoo stata erant Gentes, quos Graecos a parte Iu- daeis notiore appellat. Par divisio hominum in zou dzà voor [illos qui sub Lege sunt] et dròmovs [illos qui sine Lege sunt) reperitur 1 Cor. gt ar.

"Asdmess wal drodoörrat , sine Lege et peribunt] Aar kvstas dicuntur quicungue ullo modo. vita illa post hanc. beata exeidunt, cui opponitar ombeaftas [salvari]s Vide. Ioh. 10: 28, infra ‚ak: 15,<3- Cor. 13 if, 8: 12, a Cor, ax. 15, ú::dj: a.-Thess. at ace Hoe eat quod imysticp tignifoatur-per Jegis ‘nar fevaaleaictam], ’Andueo nat dro-

Li D Aoïr-

$o, IN EPIST. AD ROM. Zoörran, id est, minus punientur, ait Chrysostomus II

de leiunio.

Kai ösos ds vous fjuagroy, et quicunque in Lege pecca- werunt] Id est, cum Legem talem haberent. Îta a saepe ponitur Hebraeis et éy nostris, ut Matth, 6: 22, 16: 27, a5: 31, 2 Cor. 13: 4, 2 Tim, 1: 15; ideo quod -hic et 3: 19 dieitar èr vóucw, infra 14 explicatur yy sópor ëyorza [Gentes quae Lesem habent). Peccare hic intel- lige non in significâtu illo laxissimo, sed restrictiore et eminentiore , quo sensu per Deum regeniti negantar pec- eare.

Ark vonov sqsdrjoorrar, per Legem iudicabuntur] Gra- * supplieiis addicentur, Lege eos convineente, quam non observarunt etiamt in potissimis et facillimis obser- vata. Moses eos accusabit, Toh. 5: 45. Aequam non ‚erat ut, sì quorum crimina ad notitiam non pervenis- sont, aut alto aliquo modo effngissent ludicum severita- tem, poenas effngerent. Quare talium se ultorem Deus Ipse in Lege promigerat, Lev. 17: 10, 3o: a, 3, 5,6, 17. Haec autem ultio non semper in hac vita expletur, sed saepe reservatar in diem indicii, ut sequitur infra 16.

23. Os yae of drgoaral Toö sógov, non enim auditores Legis) Parum refert memoriter discere praecepta, nisi re impleantar. Par sententia, sed ad Euangeliam appli- cata, Tac. 15 22. Sic de Chrysippi libvis Epictetus: Zyrö ovy vòy éEnrovnevor «al géyee Toorop oÙswo deuvòs oddlr* Ösar dd eig zy éEnrovnevor ‚ Grodeirtezan veïjada toïs tragnyyeÂpévous* voüro ar povor: ogavór den: äp 9 eùrò zoïro zò dEnyetodar Gavgaao, rl àike ij yeomparrò, erezehdedns dyrt prioedpouv ; hiv ye On dee dysl “Ousjoor Xqdererop dEnyoigeros; päkdov ovy, Örar: mi etsen pos, "Ere. wrayvoolt por Xovoernror, dovdorö Ozey ui Ovvcouas Lou ta ioya zal eeupwra drideuvvern voi Ayouw, [Quaero igi tur enarrdtorem; ac hactenus quidem nihil praeclari eum autem enarratorem invenero, reliquum est uti prae éeptis ; id quod solum-praaclarum est eùn ipsam enar rationem ‘admiratus futro, quid aliud nisi Grammaticu Philosopki loco èvasi?.eo duntazat etoepto, quod Pr Homèra Chrysippems’ enârröo; Magis igîtur, cum qui- zhe. pobiskië prueledì Crgolppum érübeseo, eum factaá. re.

td ern ' ree

CAPUT IL 54

queo similia verbis et consentanen praostaro]. Cui era plicando Simplicius illud citat Demosthenis: @ âras Aóyos , &y drefj za igya, patads Ts palpera: zal nevór (Ora= tio omnis, si facta depint, vanum atque inane aliguid videtur). Seneca: : Quid leges sine moribde

Vanae proficiunt # losephus: Ov yivoioneuw Òeî uovor , dâAG zal sd —— geva noarveip (Nec scira satis est, sed et quae iuszus vis, facienda sunt]. ' Nemo aegrotus eo solo sanabitar quod Hippocratem legat. Haec verba et quaë sequuntur usque é» ijuéoq, esse magerderund [interposita) complures monuere.

Aixceios nagae TP Oed) Tuelitiam eam habent quam Deus geternis praemiis repensat, Vide supra 1: 17. Refellitur hic pestilens Rabbinorum sententia, docens omnem qui Indaismum ‘profitetur, quomodocunque vixerit, partem habiturum in futuro secnlo, Hanc sententiam sic expri= mit lustinus: Trolaugävovres Bee *8 roĩ⸗ dro wije ono. gâs zis xcero odqza zoù "ABpacm ovar, id luagrukol wos zal drreedeig repos Tv Oeor, ij Badrdela vj atooveog doOsjoeras (Existimantes hisce omnino qui es Abrahamo secundum carnem orti sint, quantumlibèt pectent eintguo Deo im⸗ morigeri, regnum aeternum datum iri].

"AAN ol srouyrat voö vduov Öuaiobjoorras, sed factores Legis Eustifieabuntur) Hic diwvarrjoorras idem est quod in praecedenti membro dlsaior eol, id est, prk (suess eunt] in Kal. Justi nempe ebram Deo, ut et pratseden- tia et sequentia evincunt. Intelligenda autem et hic con= ditio quae modo de Gentibus snbintellecta est, nefripe éé mundo corde, út diximus supra 10. Anma oep, gui so sanctificant in praeceptis, ut loquuntur Hebraei. Deus Spiritum stam dat iustis:- eum hon dabat Hebraeis ma- nente 'adhuc Lege nisi dyfurtois [inculpatis) secundum Legem. Nam sine tali studio iusti non erant; Luc. 1: 6. Quibus antem nune non dat Spiritum suum, eos tertos hon facit vitae aeternae. Infra dieet iustitiatm quwe eo» tan Deo valet non contingere ex lege Motte, netnpo distincta. ab iis ofheiis quae etiam ante Legett regine bantar, | ”

D 2 he

52 IN EBIST. AD RÓM.

14e “Orap yap EOny saus sonor Èyopza, eum enim Gen- tes Lagem. non habentes) “Eôyy, id est, om vel mom quomodo Iudaei vocant genées alias. Nan habentet Le: gem, interpretare ut supra 12.

Puget ta voö vópov morff, naturâ ducti ea quae Legie sunt faciunt) var hic, cum vouw opponitur, non significat ingenium prava educatione corraptum, sed u- sùm rectum rationis, cuius facultas homini agnata est: neque. omnia Dei auxilia excludit. Sie zò 8iwauor pus et sb dinasor Géger distinguit Aristoteles, ac lurisperili ius naturale ac civile. Sia et 1 Cor. 11: 14. Adde hie quae ex losepho, Tustin et Clemente attulimus ad Matth. 5: 17. Ta vópov intellige illa quae ot Natura et Lege praêecipiantar, tt, Non occides , Non moechaberis , Non furaberin Si haec nosse Indaeis sufficeret, sufficeret & Gentibus., quanquam . hae ductu rationis, Iudaei etiam ‚Legis praescripto id per oeperlnt, At Gentibus isl non sul- ficit, Ergo nec ludaeis. Où rag aqooeaolsntys Ó Oe [Persongs enim non respicit Deus], ut praeaessit. |

Vuro⸗ ⸗ön wij Èyortes, hi Legem non habentee) Re- petitum „ maioris evidentiae causa, ex eo quod prâe- cesserat, Et nota neutro nomini reddi mascylinum con- structione. ea quae dicitur xard zò opnaurdpevop (ad signi ‚ficatum relata], ut Matth. 28: 19, Act. 15: 17.

‘Eauroïg lol. vduog., ipsi sibi sunt Lex] Id est,’ sibi id praestant quod Lex Iudaeis. Et est.hîc mous [Leopudatio] simul et óf vjucngor Lacutifatuum). Simile òEügsogoy infra 25, ój reegezops) oov dngoBusta péyover [eireumcisig tua praaputiu” ‘facta est]. Est et geradypss. [transsumptio) ‚ quia causf nominatur pro effectu, quamvis ex alia cansa procodente ‚1 Ofrevec irdelxvuvras ‚ qui ostendunt) Vitae inno eentia scilicet. |

‚To ègyov Toö vópov, opus Legit] ld est, id quod Les én Judaeis officit, nempe cognitionem liciti et illiciti Legis. virtus est imperare, vetare, permittere, purire d ait - Modestinus. Chrysippus ait vógor esse rqoorentin0t wir op nosgztor , dnayogeurmòp 8ë ov pij rgenzfon [Leger quae facsre oportat imperare, vetare. quae facere PoF lioat]- quae verba et. Philo ysurpat ‚et, ut iam videb* mus , _ Origenes. : in | Tot

RE

|

‘_ CAPUT II. 53

… Fearrròy èy zaïs vaodiarg aúrör, scriptum in cordibus suie] Est qgidem* haec non scripta sed nata Lex, ut Cicero ait pro: Milone. Sed eleganter Apostolus, quia Lex Dei scripta erat in tabulis, Aanc scriptam dicit in corde, hoc additamento translationem mitigans. . Flaeque idem loquendi genes usarpat Dion Chrysostomus srepl ë9ovs [de consuetudiné), sub quo nonrine etiam ius Naturae compre- hendit, In corde Adami scripta fuisse praecepta, 22 ppm, ait Hebraens Gedalia Schabscheleth. Origenes, verbis quae in Philocaliam selaga zunt:.IIapa dé zaïra Méyeras vóuos ò sard zag wolyds dymotag dveorsagnévoe tij wvyij, zal cs òvonaber wagdig Aöyos „ mrgooran— cixòs ui op mrouytior, drayogevrinds 8& dp ed stouyslor [Ad haec Les illa quoque ratio divitur, quae communiter omnium anime insita et, ut Scriptura loguitur, insorip= tu cordi, faclonda imporat, vetat quae fieri nan licot]. Tertulliarrus ‘adversus Indaeds: “Denique ante: Logem Moy- si scriptam in tabulis lapideie; Legem fuisse contendo non seriptam, quae naturaliter intelligebatur-et a Patrie

bus custodiebatur; Nam unde: Noë iustus inventun, où

non eum illa-naturalis Lepss iustitia praecedebat ? unde stbraham amicus Dei -deputatur, wi ron de aequitate et iustitia. Legis naturælis “Idem -de Corona Militis; Quaeris igitur Dei Legem?. habes communem istam in publico murdo, in naturalibus tabulis „ad quas. 4 A

postolus solet. provocare: ut cum in velamine. ponendo ,

Nee Natura nos, inguit, doeet? ut cum ad Romanos, Natura faoere dicens nationes ea quae sunt. Legis, et Legem naturalem suggerit, et naturam legalem. Sed et in priore Epistola, Naturalem uaum conditionde.dn non naturglem , masculos ac feminaa ònter ss dèmufigste af- ſirmans retributione erroris in vicem poenae ‚ utigue na- turali ueui patrovinatur. Hierocles ad Aureum Carmen : Tais 88 wpvgijs mrovyolaig obs drnipbperar, duórs drogdogat ear zal droveiypara roũ vebos koyov Oy puder dwòvra val Öryezoauudvor aurij waqogë ú dyAgerrov word ijs qe Plas drrorvphovuisn * texujer o⸗ Öl cod elvar zv detop äö- ov de de@poxrorg, rò val Toy &òuxor , dr ois ud actoù Vagtger, wolvesy dixcicoc, zal Tor dxohasop. ‚Goopgopss oi &hwos Top waxóp oeBoîs —X veñs Pœs èv ois drrgoonads se

D3 | [4

é

68 IN EPIST. AD ROM.

[42 in animi witiie recte non adhibetur: aberrunt anim haec a recta ratione, ad quam insitam inscriptamque natura connivet hominis animus, occoecante eum affectu. Esse enim in nobis rectam rationem, vel hoe evincit, quod et iniustus iuste ibi iudicat ubi eius nihil interest, et temperanter intemperans: et quivis denigue malus oac- tera , recte ea agit, in quibus affectu oaret). Et alibi: Taöras zis uplaes dayas vgarazag dnodeyoneta zijn aya- BOoryra zoö Ocoù Top 7 dro savsye vdjuas , vor de suir zra- gavopovperoy dobor vóuor, Hal derig swa Èrouor Ocor ssÀnpuehavuevov (Esse autam ista iudicii principia mazime propria arbitramur Dei bonitatem et Logem ab gadem manantern 4 rectam inquam rationem, quae èn nobis est, inique violatam, atque veluti damesticum Deum aliquem, iniuria. qffactam et impie habitam). Rursus alibi: Kw- Ovvedtr zag els zò pij eiwaa Onoplgestas dj drPgoorlvn Veri da zie eig za ps) zard pla detgorijg: (ita enim legt debet) sij dd elo za nara pav dvandgoer moûg vip ovalen zijr ave sio drayezas, val drrodauparse nadagor. zò eivas 8 zj ovp- pelle vr made denouinero (Est enim perionlum ne esse desinat hominis. animus, cum ad id, quod est praeter naturam, divertitur. Cum autem ad id, quod act se eundum naturam revooatur, ad:suam ipse naturam re ducitur., puramgque illam ezistendi rakionem rursus ate eumit, quam. cupiditabum mixtione corruperat]. Svupagrvoovons adrör zij euverdrnewg, testilmonium rede dente illis conscientia] 1d est, gaorvgovong (testante).

Nam gvuuagsvoely pro testari etiam Plato usurpat, quie

qui. testimonium perhibet, causam alicaius adiuvat, Sio et tostifièari dieitur ovmgagrigesBar, ler; za: 7.

Kal werabu dâAjÀor zör Aoysapdr warprogourzeor , ú sai drrohoyavmdvor, et cogitationibus viciasim aaousantibus aut etiam defandentibus} Philo libro Peiarem insidiars me- Biori : Obroo ô äpBgormo de dudigou zij woyij neroudr , Tore mèr Äpyes zal Pororheus eöplamesas, roze Àd Öuzaoye zal Pqa- Bevsijs Tür zara zor Blow dywvoor' ict ò re paarvgog wal sasjydoou ador rabi dparùs jug èrdoden dMyryer, pndè duoar zò sua EÌy, dsvahouBasouevog Öë wad drmesogilbar zals soù ovyerdörog újvluis zov addòn Kai perd deyjvicapod Òod- mov yhussns èntoye [Ls homo in cuiusfue anima habitans

| | alie

CAPUT IE 58

aliguando princeps et rex invenitur, aliguando index et remunerator huius vitae certaminum ; interdum wero tes- tis accusatorisque persona assumpta, occulte nos intua redarguit, nec hiscere qhidem sinens, sed eokòbens re- fraenansque conscientiae habenis curaum linguae impoten= tem contumacemque}. Et postea ad quaestionem: Cur Cainum Deus interrogaverit ‚ respondet: “Zp 4 pékdovoa Tas drrongioens noveigdar wor dt tavrijs ran zà ned ov wij xaxds &rogaivezen , pijse warnrog, wijse svreyworsif yoouden érioep (Ut anima responsura, ipsa secum pensi- tet, quid recte secusve pronuntiet, absque ullo alio suf Jragatore vel.adversario). Et de Linguarum confusione : Iayveg yap of gpavdoraroe deevBapovaur èvrolas megl TO Hej Mnjotiy zO Betor ddumoörves, myjve TÔ lans Opbbeur ciaaray loyvoor draxgovoaotas [Omnes enim pesrimi quogue cogitant Deum non ignorare ipsorum maleficia, nec se posse il- lius animadversionem depeliere}. Hierocles: ‘Evtaüta yevópenog zoù Aoyov vör Odeov natayrelparor &Igoroor mos, vijv yvcuyy, twa eù èow rijs Wuyijs Öuasneleo woos Tuüra os zrgòs Belous vomovs erofdlner, mou TÄP ev ijj wars enoayubveor vijp dringsourt Teóder yap Ôémidoyronog bee der- và iv eiqyaondwous näs èreonórserr , vonsa Öë mgdbartas ënosveiy , el mij Ó srpodoywogos vópovs Tivas Àafor wab” oùs _ segoonner Tv bern rasters, wal nyês zouvovs To zis ovyer- * ræuſtoy, ov mdr Tivat onoròr, drevdiren sop Ghor

únöv Blop ; ; (uc cum venerie, omnium mihi praecoptorum gententiam collige, ut interno animi iudicio ad haec tan quam ad Divinae leges respiciens, quid bene maleve ege- rie, iudices. Qhuae enim ratio recte facta baudandi, reprehendendique quae imprebe-geeta sìnt'inveniri pote- rit, nisi eadem ratio leges sibi quasdam ante delegerit, e quibus vita 'instituenda sitt quaa quidem leges con- scientiae pro scopo esse debeant àd quem universam noe ®lram vitam dirigát?) Horatius :

— Jie murus ahenens deto :

Nil conscire sibi, nulla pallescare culpa.

Iuvenalis : — Cur tamén hos tu Evasisse putas, quos diri conscta fact Mens habet attonitos et surdo verdere eaedit,

D 4 Oc-

Occultum quatiente animo tortore flagellum > Pogna autem vehemens et multa eaevior illis, pe Quas et Caeditius gravis invenit et Rhadamanthue, Nocte ° diegue suum geastara in peotore testem, Et mox: — Quod fa⸗ Atque mefae tandem incipiunt sentire psractie Criminibus. , Cui aimile Tacitj. Mmad: Perfecta domum acelere magni- tudo eius intellectg-est. Egregie hauc conscientiae wim depinguut Poetse in Oreste, qui Menelao apud Euripidem -guserenti :. “Oofga zAijuer , eN d drdkdarsas vlaoo 5 „[Oreste, quia ta morbus excruciat, miser?) zespondet: ‘H ovscoug, Örs adwaudet Öeir' slayaaudvog. (Mens, mala patrasse consciena quia sum mili). “ „Et et hoo Menandri non spernendam : Oo ovvisagûr adr ve, uûv fj Opaausaroe, .

‚SH ovveng. aûràn Öeshoravor elvar woset.

… {Mala mens, malus animus: quamvis. audactssimum : Gua semper pavidum reddit conscientia,)

MezaEv dAhajhgov] Hoe est sicissim, sive alterngnte sen- tentia. Sic de Baltassare legimus Dan, 5; 6, Oi. dado viouol «öroö dsërdgaaoav adsoy (Cogitationes eius contur- babant eum]. Musonius antem apud Gellium V. a: Varios adeb- vultus disparilesgue sensus gerat, proinde ut eum conscientiamgue eius affecerit utrarumgya animi partium aùüt sincerarum, aut, aegrarum Philosophs pertractatio. 16. 'Er dulgg, Ôre wamei d Ocog, die, cum iudicabis Deus] Abasolgta. wagerdtéaer. (sermonis interiactione) redit Apostolgs. ad illud quod, dixerat, wo@sjaorras, et ei suum tempus. assiguat, Est,gutem positum art pro êr fj [qua], sicut cum Latini dicunt Ahabebat domi unde discaret. » id est, ex qua. Et in Manuscripto pro. ke hic est 1, sensu eodem. |

Ta “genta Ty dy Ogedroop , oecudta “hominum) ld est, etiam za spvrra, DNO Sic et 3 Cor, 4; 5. Thales in- terrogatus , Ecquis Deo latere passet male agens ‚ dixit, Ne gogitans quidem.

— Var

\

N

EAPUT IL 5)

Nam'scelus intra se tacitum qui. eogitat uilum, .Facti crimen. habet, . ait Invenalis, prohans hoc ipsum historia de ‘Herodoto deprampta.

‚Kara zà edayyihur gov, ia 'Iyood Koud, secundum Euangelium meum per Jesum Christum] Id-est, per Ie- sum Deus iudicabit de hominum factis ac oogibatie , pla- ne sicut ego hoc omnibua populis annuntio.. Vide Act. 10: 42, 17: 31, 2 Tim. 4: 8. Locutio illa sera so etaye réhóy pou pari sensu est 2 Tim. a: 8. Bene autem- hic Euangelium interposuit, quia. sola ratione constare nom poterat. per quem Deus esset iudicaturas, Huic autam ‚veritati Paulus fidem adstruebat mirdoalis,

17. Tôt, ov 'Tovâaïos drrovopaly, ecce, tu Iudaous cog- nominaris} Quod nomen erat religionis eo tempore et sig- njficabat wovoteóer „ uniua Dei cuitorem, qui non modieus honos, Vide infra 28. Siul alluditur ad wecis qrigi- nem. . Phila .de.Allegoriüs: Foö uès.ovw bopoheyovuivor ò ?Zoudas ovugodor [Mtaque Ludas confitentem zignificat}: quod et mox eodem libro ropetit. : Et libro de. Plantatio- | ne: Kaleisar' dd 'Zóvdas, 85 éomgveveras zvoio d5opadóyyoug {Voecatur autom Fudaa, quod aet, ai intorpretere , Domi- . mo confessio}. Ideo lahannes in Apogalypsi nègat eos. re vera esse Judaeas, qui se sic appellabant, 3:.g.:. … …

Kal dravaravy. Ti: vòjp, eb: inniteris Zege} Foniterie, Jyy. Nam pw vertitar drasbsraverder, ut Egech: ag: 7. Eandem sensum habet joo} Esai. 48: 2, quad per aston oibeadai vertunt LXX. Multum praesidjë in ea ponia quod . Legem habeas: a. „Deo datam. Vide. infra 23.

Kaì navyâeas: En Bed, et gloriaria in. Deo} In ea mute tum tibi places quad: unum verumque Demm noris, Ro- spici videntur verba Esaiae 45: 45e;

18. Kal yivwaseeg zo MlÀnua, et oati voluntater) Quid Heus fieri velit non ex rationis matdlae collectione, sed et ex libris Mosis et Prophetarum didicisti. … ……… .

Kal Bonpabes za deapégonra ‚ &k inquiries in bioita) Sic et Phil. 1: 10, sis zo- Oexspdberr dpâs za dcaptgorra [ubin- gusiratis in licita). Uterque locus respicit ad locam Lev gis de fissis- ungulis, cuius, mysticus sensus est scilicet , djstingui a nobis debere licita et ioije’ ‚ quae multos

D 5 | fal-

58 IN EPIST. AD ROM.

fallunt arcto limite. Sie eam Legem exzpticat Philo libro ovegì yeoogylas [de agricuitura), additqne id non safficere, nisi et ruminemus, id est, ostendamns nos meminisse ubi opus est. Barnabas non longe abit cum za diye {bifida} interpretatar, approbante et Alexandrino Cle- mente Strom. V, Tove mederdvras O éhapor: dragalpa fua- zog [Meditantes illud quod acceperunt verbi praeceptum]. Idem Barnabas hoc praecaptum refert ad cognitionem utriusque seculi, ut et Origenes.ad Lev. 11.

Kasyyougerog èx zoö vóuov] Quippe a prima astate e- doctus es Lege, illa scilicet discrimina liciti et illiciti, at hic recte sumit Syrus. Kuryyeir est VON, Karnzijd KrvDW Rabbinis. Habes hoe verbum Luc. 1: 4, Act. 18: 25, 1 Gor. 14: 19, Gal. 6: 6.

‚19. THmordas ze) Tibi ipse peranades. Rabbinos prae- oipus compellat qui et terpo Hebraeis, id est, widenter.

Zcœvrovy óÒnyov eivar zuphùy, to esse ducem coecorum) Te esse a. quo omnes Gontes doceri .possent, Ut bene exprimatur haec persuasio, Iudaeis hip adscribantur, ex Ípsoram judicio, titali maguificentissimi, Gentibas vitis- sima nomina. Re ipsa Deus illis Judaèis dicere poterat, Quis eoecus nisi servus meus? ut est Esat, 42: 18, et ó8nyot zuphot zuphdöy [coeci coscorurm duces] Matth. 15: 14. Nam et-3i quos ex Gentibas faciebant proselytos , cos nihilo faciebant aut institutione sua aut exemplo melio- ‚ res, imo peiores etiam ob inanem in villae Aacham, Matth. 23: 16.

Ds TÔr dy oxare, hamer eorum qui in tonobrie sunt) Multis verbis rem eandem sxprimit Apestolas. Respicil autem. locum: Esai. 45: 6, quem Iudaeî etiam wanc inter pretantar. de semetipsis multos bacientihus proselytos : e Rebbini ipsis vocantur dur mundi,

Teæidturijy dpoovor, eruditorens tnaipientisom} a. * [duoiorem dubitantium}, aus titulo bram inscrips Maimonides.

didaowadoy veprieor , maginrun infantinn)’ ‘ Bhp pp Jnfantes intellige hic veopdrowg fxasitioe) in Iudaismc Sio 12 Cor. 3: 1 pros , qui veaporos 1 Tim. 3: 6.

“Eyovsa vijv piepwar tijs yvesdeos sal zig dhyBelag èv 71 voug, habentem formam scientiae et veritatis in Lege

IJ . | Ms,

CAPUT II. 59 Mogpaoss , vel, ut Aquila loquitur, gdopwpa est forma

rei quae conspicitur, “DN aut MIN, et ita sumitur 2 Tim. &5. Transfertur ad animum significatio, quie rerum quas discimus velut figurae ei imprimuntur, eaeque res dicugtar in nobis pogpoüsdas (formari), Gal. 4: 19. Sic verbum “A vertitur wogpoùsdar Esai. 44: 13, et.2 Sam, 98: 14 yevooneer [cognoscere). Formam honesti, formam veri bans dixit Cicero ; mentes formare studiis , Horatius; artibue informare aetatem, Cicero. Tig yyeooseos zal tijs —XRE pro zijs yrodeos vijs dhydelag [scientiae veritatis),

formam notitiae de ea veritate quae est in Lege. Nihil

detrectam Logi ‚vult Paalus, sgroscit eam esse veram, id est, vere a. Deo datam.

ai. O ove Bidasmor drscow, acavrer od — qui ergo alium dooos, ta ipse mon doces 2) Est sdosy ſcopu- ltio}: wam docere setundo loeo significat semet ad fa- eiandum excitare.. Dicebant, at non faciebant , Matth, 23: 3, Conveniebat illis proverbium ; DO

« + * Alor iargog aùros- EÀneas fpveor. [Ulceribus ipse , medieus aliorum, scates). Cuì sisnile est Luo, ú: 23. Pläleman. eum aensum sic ox« plicat : : Tesa En, 1 ser Too iergods: eid’ bs. IK Nito drnquveias “vals gonoöour: ew opddga - Tlayzag Aahoövrag, eis êray.arzataool z1, 5 Adsoug noroüvrag rard’ Ot oùn 'eisop more [=d Madivia argumentum. est in promta situm, Praecepta ideas quos dare. invalentibus Victus:severù: ah ipeë qi Im morbio oubent,“ Kadem illa. facdre, quae: als interdixerant.] losephus in sua allacuttone ad Iudseos quae ost Bell Iudaici V. 26, Duw dl zé var evderpiinvan dro voö vapo Olrov néngaxtar; (Vobis vero, quid ex benedictis a Le- gislatore poroetum esb?)

O syeveaor uj adden, whereas gui gratdicar Bon furandum , furaris] Kypveaes eat palam aliguid dooers, ut Matth. 3: 2, 45 17, 10: 27, in Syriaco vO. Infinitie vam illad, sÂérzep hic valet pro gerundio, Fumars et vetus et frequens ‘inter Hebraeas, #s. So: 18, Prov. ag: 24. Cum haec. scriberet Paulus, recená erat memoria Aainaoi

et

60 IN EPIST. AD:ROM.

et Asildei in Babylonia Igdaeérams , ad quos ingens mul- titudo. conflaxerat,: qui omnes non: nisi ex rapto wive- bent, Fosephas ‘Antiq. XVIII. 12. Non malto post-$a- cerdotslinm familiarum principes fraudatis minoribus Sar cerdotibus. decimas sibi totas abstnlere, Iosephas XX 6, et, exorti sicarii rapinis ubique grassantes, losephus XX”. ‘Josephus ꝗquoquo dicto. loboo, de Bello V. 26, nhonds zal —R (furta ét rapinae) Tadaeis exptobrat. 22 0 dbyor uy uoegevers, mOryeverg,:qui dieis non męe- chandum ‚ moecharis] Et ‚hoc vitinm nan minus fredüens àb: antiquo, ut apparet dicto iam Psalmi loco, ler. ó» 6, Mal. 3: 5. Thalmudici libri estendunt plurimôs ‘Rabbinos huic et affinibus vitiis illigatos faisse ‚ Akibam „ Metram, Chaninam, Eleazaram, Hi fructus faeré —* in-solis ceremoniis collocatae. .lasephus inter: crimina quae popt- laribus suis dicto doco exprobrat. pomit et moepelais, Et libidihes..Magistroram inter Indaeos attingit: et Haas cum Tryphone disputans. TER ‘O Bdehwaaiuerog ent dude » gui, abamjnaris vna) E i doka proprie sunt imagines: sed, eam “voaem. Asurpant ‚ Tudaei- Hellenistaeseum:de:Dils Gentium agunt, tatei gines tantum eorum exsistunt, res non exsistunt. ‘Beh dem Deos vocabant BlekSyinave ; “qu voed verti solenl Hebraeae veoes ; ob, Torna, DEPE,-:TRVANG Pagan; oViide quae dicta ad Matth. mr rrbnn. Wh 3 US or AE cs ‘Tepoovheig „ saorulegium faois] Nom mnatum distat falso Deosscotere et wernurspoliare, quod: fâklebant Shcerdotes non offerendo ex proventibus ea-quwe bex Det ipsle pra cìpiebat. aut certe, non ‘qualia „oportobat ; „Mal: »1:+8, 13, Wye 10, ubi ‘diota vide. Toseplhus dicto: todo ai Ferttpbam ab Judaeid.miultis modis ptofamatum. … " cake “Os. sr mógrewauydear, qui Zege. Aloriaris!j Ut su PER Us rn 20 OBN ue ON Sj MET n oei Aut Tijs mragapaoes Toö vóuov zòr Secom —R Haga Baas. esf. bn ; nogabila vdolatio Lagis.\ Est ratem dori Pevoy ſoppositio] valde duparuwoy [òficaa], Deum decu due. Lege gtoriamind ; zuantum à ip: vobis est, ignomin) afficitis. '. IN 24: To yap dvope zoù Oecoù 8 vuäs Blaopuêeer u zo ‚ ÈOveor; nomen enim Dei per. vas blasphematur inter Gen . . tes

"CAPUT IK bi

tee} Non allegat lòca, nempe nota Tadseit quibus haec scribamtur , Esai. 5at-5, Ezeeh. 36: 20, ubì est nx 19m vp or, dfeijdwaar To brona pov- vo âyiop (polinerunts nomen sanctum ineum]J. Dicebant Geutes,: Ecce qualìs religio quae talem. vitam parit? Error maod TÔ uij aìsuop ús aïruov [quo quae res non est causa causa habètur}. . _ 25, TlItgstonnj mèv yap oòpehei, circumeisio enim prodest] Ut pars obedientiae legalis, qua se solutos nondum in= telligebant Iudaei: nec id urget Paulus.

'Eay vóuor geor, si Legem observes) Vere dixit Orie genes vocem #ópoyp varie usurpatam epistolam hanc ob- scuriorem. facere: verum ea ambiguitas ex praecedentibus et eonseqnentibus distinguenda est. Hic, ex is quae praecessere commate 14, apparet intelligi illa praecepte quae perpetuam ac naturalem in ‚se honestatem continent, et ex illo fonte in-Legem etiam Mosis deducta sunt, ut _ Deum.cole, Ne furator , ‚Ne moechator. Subintelligen- _ dum praeterea, Si haec facias, animo bene emendato, sine quo nulla opera Deus probat, ut iam ante vidimus,

Edy Òë sragafarijs vóuov 95, si autem Legem tranegre- derie) Nempe.in gravioribus illis quorum exempla iam posuerat. Tagafarns yo Ezech. 18: 10, secundum t Sym- machi versionem, id est, Legirupa. |

H mcorrouij ov dxpoBvsia yéyover,circumcisio tua prae- putium facta est} Non plus tibi praderit quam si prae= putium adhuc khaberes. Est idem loqnendi genus qwod supra 14, planeque idem est ac si dixisset, 1 sregerousj Bov eis dxpoBvestar AoyenOsjgerae, sicut iam loquetur Paulus in opposito membro. Vide quae diximus in Prolegomenis ed hanc epistolam. . Quod Graeci dicunt adxpomootian et Latini praeputium , ‘quasi ergoroottor , id, Hellenistae die Cunt dxgopvstas Gen. 17: 11, 14, 23, 2, 25, Bh: 14, Exod. 4: 25, Lev, 12: 3, los. 5: 3, 1 Sam. 18: 35, 27, a Sam. 3: 14) ler. 9: 24, 1 Maco. 1: 16, a nomine dngd- Bvéos quod :significat summa parte obstructym, unde et verbam fit dugodvseir, Lev. 19: 23. | - 26. ’Edy our ij dxgofvsid, si igitur praeputium] Est hic Synecdoche partis pro toto: nam per praeputium homo- intelligitat qui praeputium ín sp habeat. Sie infra 3: So, 4: 9, 15: 8 steorkousy [circumgisio] est homo circumgisus;

‘Ta

62 IN EPIST. AD ROM

Ta Betacóuara voë vónov, instituta Legis) Apostolas hic explicat quid modo intellexerit per sópoy, nempe Mo quod verti dizauduara solet, nec ab Interpretibuús tantum, sed et a Iosepho; et ubi accurata locutio servatur, siguificat

ea quae suapte natura Aonesta sunt, ut diximus Luc. 1: 6, et lib. I cap. 1 $ g de Tare Belli ac Pacis.

Bvddoop, custodiat] Sedulo observet, ut Matth. 19: 20, Act, a1: 24 , Gal. 6: 135, et subintellige rursus, corde

„mundato, quales olim Iethro, Naaman, forte et Cyrus et Darius; postea Centuriones duo in Euangelio et Actis, aliique multi.

Odyl ij dugoBvgla adroö eig srsgsrousje Aoywoôsjosra:, nonne praeputium illius in circumcisionem reputabitur) Tantan- dem illi valebit status incircumcisus quantum alteri, qui circumcisioni obligatus'est aut obligatum se putat, status Circumcisas, Idem ius Actio quod Titio.

Tros Tyriusque mihi hullo discrimine agetur.

27. Kal xguvei sj én pvocos dngoBusia, et iudicabit id quod ex natura est praeputium)] Kouwe, id est, compa- ratione sui tuam culpam evincet. Sic Ninivitae et Re- gina Saba xarangsroïor: damnabunt Tudaeos, Matth, 12: 42, ubi dicta vide. Sic Noë saraxgivet vòv xóopoy (damnabit mundum], Hebr. 11: 7. "Ex pvotoog hic dictam ut suprá dE dordelas [ex contentione) 8, et per peer intelligitur rectus usus rationis, ut supra 14. Sensus est: Praepu- tiatus is qui rectam rationem ducem eeguitur, Nec ali-. ter hic accepit Syrus.

Toy vuo⸗ zehoöaa , legem servans] Id est, sa Bsxauw- para ToÙ vopov [inetituta Legis], et zedeip hic idem quod modo pvdasacr, id est, effectum dare, Nam mvv He- braéum per zedclp, Erureheiv , ovvredeip verti solet.

Ei zòr dea yoapparog val sreqrrouije TragaBorye vógov] Hic dut idem est quod modo ê vel if, et supra y aard, id est, significat adiunctum: et potest per praepositio= nem cum exprimi, ut et infra 4: 14, 14: 20, 2 Cor. 5 11. Te qui Legem wiolas cum habeas et scriptum Legis et circumcisiondm. Scriptum Legis efficaciter dixit, qua- si diceret, Les tibi nihil aliud esb quam Scripturá. Os- sendie eam te habere legendo, non agendo. Es „opex0s [Loegiaperitus] „non vòuiuog [Legis observator}. Sic ſer-

me

CAPUT II. 83

me Vim ac potestatem Legis verbis oppomt Celsns Inyis- consaltas, Cassiodorus: Legem facere non east verba Le- gis exterius sequi , sed menten ect intentionem Legis obe- dienter implete.

28. OÙ 7de ddr pere Iovdaio⸗ teer) Construendum hoc cam eo quod sequitur, ov ó èmasrog ou dE deOpontwy , aid èx Geoù (cuius laus non ex hominibus, sed ex Deo). Non és qui exterius Tudaeus est, utique is est quem Deus (de hominum iudicio hic non ago) probat ac lau- dat. Incipit hic WT more Hebraeo, id est, seneum my- sticum sensui vulgari opponere. Non maulto aliter Arria- nas Epicteteoram Il. 9, doyw ‘Iovdaios, ëoyp &ldo zi (Nomìne Zudaeus, re vera aliud quid), Judaeus palam is est qui a luda originem ducit eaque gloriatur, Esai, 48, qui se talem ostendit fimbriato habitu; de quo egi- mus Matth. g: 20.

Ovdd 5 de vú pavo „ èr gepeld , svegtzoui , neque quae est palam, in carne, est cireumcisio} Illud èr pavegd exponit per èy capud, id est, quae, vi inquisitio fiat (ut olim post Antiochi tempora) in ipsa carne adepici potest. Non ea est quam Deus praecipue aut necessario probat. Sic et Eph. 22 21, ùro sijs Acyonéyas segsvonijg èr daqxi [ab ea quae dicitur circumcisio in carne).

"AL ò êp npuntö 'fovdaros , sed qui clam Tudaeus est} Loquitar sic et Rabbi Israel, Deus, ut mens aeterna et optima, mentem potiarimum speetat. 'Ey xqunrd 'Jovdatos, id est, qui inéus in corde Deum agnoscit, zal &Eopodo- yärar (et confitetur). Alluditur enim ad originem nomi- nis, ut supra diximus 17 et apparet Apoc. 3: g.

Si Deus est animus , nobis ut carmina dicunt,

Hic tibi praecipue pura sit mente colendus. Vide quae diximus ad Ioh. 4: 24 ef in prolegomenis ad dicta Poëtica e Stobaeo et ad lib. IV De veritate Reli- gionis Christianae. ‘Ey xqùnej, id est, in éorde. Sic explicatius za spvrrra zijs wagdiag Locculta cordis] 1» Cor. Mt 25, 4 Coz- 6: 2, Sic et za. xeuna, id est, cogikata „ Supra 16, \

Kal reegerou zagdiae dv Hvevnarts, et direumcisio cordie in epiritu} Id est, per Spiritwn, supple effocta, unde vocatur haec. sregesousj dyeroonoigrog [eirermcieio non manu

Jao-

N

64 IN EPIST: AD ROM.

‚ “facta} Col. 4:11, quae faciat ut per Spiritum Deo ser- viatur , Phil. 3: 3. Haec est illa circumoisio quam et ipsi Prophetae exigunt et a Deo. expetendam docent, Deut. 10: 16, 3o: 6, Ier. 4: 4» Philo libello de Circum- cisiane notat rijy zrgos xagdias opooryTa toö stepstundérrog gigovs (partis circumcisae. cum corde convenientiarm] „ additque eircumcisronem illam exteriorem ovufoder [sym- bolum] esse $dovör dxvopijs [excisionie voluptatum). libro vero de Sacrificiis et hoc addit: Tlegsvéurêode vds oxdmgonaodiag , rode èsì', vas nequrrdg plocis voO syemorero, ds af duergo: Tr nady borteigar te wal ovvydbgoar Oppal, zal ò naxds wuyis yeopyos Epusevaer dpgoovrn, merk orrov- Öijs drroweloacte [Circumeidimini cordis duritiem, hoo est, excidite superflua mentis germina, prognata ex immode- ratis affectibus , et coalita insitague in animam'a malo agricola insipientia, quamprimum excidenda summo studio).

OÙ rodupaz:, non littera} Non ea prascipue guam Le- gis scriptum praecipit, Plutarchus Numa: ‘Qs où «aks ty dpöyors vedugaos pogovuivor Hùr drodórjror* 6 loyaud pass mrd vovo IIvBayooikous ele yoapny nazeriverdar za evvrtdypara (Neque enim recte arcana inanimis litteris eredi, Eadem ductos ratione nec Pythagoreos, memorant praecepta sua scripto mandare].

Où ó dreevos ox iE dpOgooreor, dÀN dr voï Oeoö, cuius laus non ex hominibus, sed ex Deo est] Haec diximus cum iis quae hoc et superiorìi commate praetesserunt con- nectenda, quomodo et Syrus videtur accepisse. Homines de corde certo ron indicant. Deus id novit et id prae- cipue, sicat efficit, ita et laude et pfaemiis prosequitar. Vide infra 4: 2,9: 3o, 31.

CAPUT ILL EE

AT ov: zò meequoodr zoö oö 'Tovdalov, quid ergo praecipuum eaf Tudáeo] vw-rm Eccl. 6: 11. Obiectio interrogative propo- nitur. Si ita se res habet at Dens sine ortus discrimine munditiem cordis solam approbet, Spiritùque suo et con- sequenter praemio coelesti dignam iudicet, quid: ergo praecipuam habet populas ille, zeem Das toties suum peculiariter. populum vacat ? AE:

H

CAPUT- III 68

"H tig ij Opêdera tio sregrromije, ant quae utilitas cira oumcisionis) V$3:W Gen. 37: 26, Ps, 30: 10. Si etiam praepatiatus Deo mundus esse potest, car ergo institnta fait illa exterior circumcisio ? :

2. Mode wara mdrta toónor, multum per omhem mo- dum] ITodw proprie respondet isti segrador , at zard oud Aywer [per complezionem)] etiam membro secundo iùter- rogationis, Hoc dicit: Badem in utroque pietas apud - Deam valet, sed ut ad eam perveniat Israelita sive cir= cumcisus aliquis faciliores habet aditus.

Toösor nés yao, primum quidem] row, Inchoatio ser- monis, ut supra 1: 8, ubi similiter méy est sine dezarnro= dorp [redditivo)]. Sermonem autem huno hic non cons Suntmat Apostolus, sed differt in cap. g: 4.

‘Ore êrmigevdnoar Ta höyia zoü Oeo8) "pa in Pohal, id est, Moe Iudaei habent praecipuum quod illie in custo- diem data sunt Dei oracula. Mos est Graecorum passiva tonstruere cum éo casu quem regerent activa: quod et nostri scriptores saepe sequuntur, ac nominatim ín pas- Sivo trgevehtar, 1 Cor. g: 17, Gal. 2: 9, 1 Thess. a: bj 1 Tim. 1: 11, Tit. 1e 3. AOyew zoö Ocg Me mem dicun- tur recte omnia dicta a Deo profecta, ut Sap. 16: 11 „ Sir. 36: 12, et Aoyia Lörra [verba vitae} Act. 7: 38. _ Sed hic proprie significari videntur oracula Messiam prae= __monstrantia, quorum indicio Iudaei facilins quam Gentes enm agnostere potueruntt qúód et infra 21, 22’ explica- tus dicit Apostolus. Vide Ps, 119: 38, 58, in quibus locis in Graeco est Aópea.- En ipda‘súnt quas saepe Paulus vocat dreazyéMag [promissiones] tum in: hac epistola, tam in illa ad Galatas. Quantum vero hoc sit benefiofam , intelligi. potest. ek iis quae didustdr Eph. 3 4

8, Té pags el -ijnlsnadr sive] Quesi-dicat: Quid tum si illi beneficio uzi non sunt? non ideo id beneficium es- se dosiit. ’Anse [hon oredore] hie, ut Marc. 26: 26 „ Act. 28: 24 ; signifivat culpam non ecommanemi —— generi, sed speeialem, et Dei ope, sì ea non negligatur, evitabilem : 'de qua re diximas aliquid in Annotatis ad fnem lib. IT de Veritate. Religiomis:Christianae. Mann- scriptus hic habet srel0sjoar ſnon paruórunt] non male:

_Tiydg autem dixit Apostolus cum’: icere : ‚potuisset plorique. VI. E Ita

66 IN EPIST. AD ROM,

Ita solet gagserslbeuw [locutionem omollire}. Simile habes infra 116 17 et Hebr. 3: 16.

Mij új drigia avrör wijv nieuw toü Osoù vatagyijde, nan illorum Dei fidem delebit}] Quod hic de Deo usurpat Paulus,:idem de Christo 2 Tim.a: 13, El dstugoöuen , êuci- voc zege géver (Si non confidimus, ille fidelis permanet), Deus promiserat Abrahamo, Isaaco, Tacobo posteritatem ipsorum sibi peculiari curae fore: fecit hoc tum aliis rebus, tum Messiam illis promittendo et praefigurando. Exhibuit talem: ipsi eum secuti non sunt, nempe pleri- que; quomodo totum hoc caput intelligendum est. Vide Joh. 1:.11, Sabintellige: Quid mirum ergo st ad Gentes se transtulit ?

Mij yévosro , absit) Est valde eversantis , ris, Vide quae dicta Matth. 10: 22,

4. Twéodo dé ó Oeos dàAD IG , zrûg dl Es Ogre wevsijs] Sensus est, Appareat Deus constans in promissie, etiamsi vel: omnes homines fidem faltant. De hoc comparativo genere loquendi egimus ad Matth, 5: 18, Eese pro appa- rere frequens in Hebraeorum libris, ut infra 26, Deinde veras pro eo qui sit bonae fidei, mendaz pro eo qui

malae. Et ita hic sumendas voces ostendunt praeceden-

—

tia, et oollatio illius quem adduximus ad Timotheum loci, ubi srugog idem est quod ‚hic dÂn05% (veras). Et plurimis locis veteris, Testamenti. jo et fan, quod proprie dÂ19f

bonat, vertitur zisds. Graeci et Latini dicunt wevdcota.

et mentiri eum qui fidem fallit. Deut. 33: 4, roan Gt, ir Graeco Oos zugos, in Latino Deus fdelie.

‚ Kato vérgarzar, sicut scriptum est] Omnino hoc ai sequentia referendum. „Similis loeutio Act. 7: 43, 16: 1 et hic supra 1: 17, infra 10, 8: 36, 9: 15, 33, 11: 8 15: 5, 9, 21, 1 Cor. 32 9, 10:.7, 2 Cor, 8: 15, 9: g.

“Onss äy- Btwauofrijs èv zon Adyoug ov, ut iustifieerie í sermonibus tuis] Sunt ipsa verba LXX Interpretum P: 51: 6, quos et Paulgs et Lucas multam sequuntar. 4 zauoijs hic est pro Hebraeo Psn in Kal, id est, u iutus appareas. Sic enim id verbum sumi diximus i

_prolegomenis ad. hanc epistolam 5; estque. id congruens «

quod modo diximus de voce ysvéodw, Er roĩ⸗ — pr in actionibus tuis, Hebraea. locutio.

XK

CAPUT HIL 67

Kat vexsjons de es nplveodal de, et vincas si indicerie] LXX et Paulus sensum bene expressere. Verbum in He- braeo est n3IN, id est, purus appareas: qui antem purus apparet in lite, is vincit. Si iudicerie, id est, si homi- nes de te iudicare velint, ut clare hic Syras. pova, quod est in Hebraeo, potest exponi aut dum tu iudicas ant dum aliquis de te iudicat: nam nomen saepe apud Hebraeos in verbis subauditar, maxime in infinitivis ge- rundive positis. Et posteriorem sensum sicut Graeci prae- talere, ita et Apostolas, Sensus est: Vocavit Deus Gen- tes ad Enargelium, sed post longam Iudaeorum contuma- ciam. Quid iniuriae eis fecit? Salvum illie fuit suum: privilegium.

5. BEìdë dduwia suóòy, si autem iniquitas nostra} Et hic uigsouw (imitatio alieni sermonis]: nam ipsa verba Iudaeorum qui Romae erant repetit Panlus. Obiectio au= ten haec Tudaeorum inde maxime fluebat, quod Gentes quae idololatriae aliisque vitiis immersae fuerant, dice- fentur a Deo adoptatae: qui id credunt, aiebant illi, tuto peccare possunt, Est „eadem .obiectio Celsi verbis apud Origenem: et hic quidem Apostolus duntaxat osten- dit quod infertur esse impium, responsum autem differt in cap. 6. Estque idem cum illo Origenis, Spectandas Gentes non quales fuere, sed qualeg nunc sunt. Interina et hoc ostendit, Iudaeos illo tempore nihilo Gentibus faisse meliores. Praetere& docebant Apostoli, nihil Deo gloriosius , quam quod omnes Gentes ad se vocasset, Ei autem rei occasionem datam ex Iudaeorum contwmacia. Ex his duabus rebus verissimis natae sunt falsae illae obiectiones et calumniae quas hic refutat Apostolus.

Oeoù Öuraroouvys Ovvisyar, iustitiam Dei manifestat) Id est, spectabiliorem facit, ut infra 5: 8. Sia et ouvsgdvas pro testatum facere usurpat Demosthenes, et Hesychius Gorsdvar exponit peveqoör [mantfestare]. Magna Dei bo- nitas quod Gentes etiam cordi.sibi esse ostendit. —

Ti lecïmer, quid dicemus] Id est, An -ideo hoc dici- mus qaod nobis falso obiicitur ? Vide infra 6: 1,

Mij &Burog d-Oeoo Ó dreupbgur zov dorie] Mij, id, est, nonne Pp. Nonne Deus cum nos puniet (est enim der lira] pro poena gerowvygia (tranenominatio] frequens nos-

E 2 tris)

68 iN EPÍST. AD ROM,

tris) Eniurtam nobis factetP? Sic dicitur dnlpeger aties [cautam inferebant) Act.-25: 18, &Myuy [wesationem) Phil. 1: 16, Hoc autem eo pertinet quod dicebant Apos- toli Deum ab Iudaeis desertum vicissim ipsos abdicaturunt a tutela sua, unde maxima mala essent ventura.

Kard &rôgtoroy Méyos . tecundum hominem dico] «non bk ua Tr (sermo' meus secundum morem filiorum homi- nis] ut loquuntar Magistri; aut bet 95 morte [secundum rationem flliorum hominis} ut est Eccl. 3: 18, id est, tum quaestionem iëtain proposui ‚ usus sum verbis quo- rundam apud vos, Sic impiorum verbis utitur Salomo Iin Ecclesiaste. Similo loquendi genus 1 Cor. g: 8, Gal, 8: 15. Sic dy@goonivor MÉyoo (humanum dico) infra 6: 19, utor vulgo tritis loquendi modis. Sic ferme «at dydoa dixit Aeschylus Agamemrone. Kat’ äy@goror Chrysippus tertio libro de Tustitia, &itatus a Plutercho de Stoicis ° sibimet contradicentibus.

6. Mij pévorto, abeit] Vide supra 4. Sed praeterea hic respicitur locus Gen. 18: 25, ubi in Hebraeo est pp nAm [absit a te]: ham et sequentia inde sumpta sunt.

"Ertel rg wuquvei 6 Oeog vôr woopoy, alioguin quomodo iudjcabit Deus mundum] Id est: Nullo modo possumus Deum infustum imaginari quem cam Abrahamo iudicem mundi’ agnoscimus. Haec verba et quae praecessere zat’ Eydourror Afyo et ui} Pévorro, pariter per sragtydedip [in- terpositionem] legenda sunt: nam obiectionem coeptam inde persequitar. 7 Oe

7. Bi vag jj dAndera voö Oso, si enim veritas Dei] Hic continuatur coepta uignoig (alieni sermonis” imitatio}. Et dhjOeru hic est bona fides, sicut ahd supra fidei tenax.

Bi 1ö duc; pedopatt, per meum mendactum Et vecuuæ hic est infidelitas; quomodo wevdsjs supra infiduss et èy pro per

PEmelooevoer] Abundantior fuit, id est, abundantior apparuit securtdum ea' quae diximus supra 4.

Eis jr ditar vroũ in gloriam ipsiue] Unde maio: Dei gloria À neinpe ex Gentium vocatione,

Ti Èze wro os duagtwhos xoivouat, quid adhno et eg tanquam peccator indicor] Quasi :diceret: Non debet Deu quori de so quod ad glvriam eine pertinet,

8

CAPUT III 69

*

8. Kal ur) (kaôoos Blqopruoipeda, zal mbors pasi zwa duo Myeuw) Öss zvougoeopen Ta nona, Swa On Ta dyabe ; Et cur non (sicuê calumuiantur et sicut ainnt quidam- noe dicere) agemsue mala ut veniant bona?) Rursus haec per parenthesin legenda sunt, Kadoos Baapyuoumeda wal zafos pact suver juâs Myeep* nam Apostolus tam foedam et calumniosam obiectionem totam recitare non potest, ut non bis detestando interloquatur. Et est transpositie, quales multae apud Hebraeos, gy Öre pro Öss us, cur non? nam Öre pro cur habuimus et Marc. g: 11 et 28. Cur non agemus mala, ut inde tantum bonum, Dei sci- licet gloria, proveniat? Paulus in parenthesi obiter tes- tatur referri quidem hoc de se et Apostolis, sed per ca+ lamniam 5 quia Apostolorum verba non bona fide refere= - bantur , sed vice eorum illegitima illatio. Et ex hoc loco exemplum a«yêvropooës [eubiectionis] dat Clemens Alexandrinus libro III.

°Qy zò oi Èrduór dse, quorum damnatio iusta est) Non tanti facit hoc dictum ludaeorum Apostolus ut ope- rose ‘solvat, satis habens id detestari et calumniam di- cere, et quidem poena dignissimam: recte admodum. Nam et, Aristoteles Nicomacheornum VI. 10 negat evfovhiar (prudentiam] dicendam xa0' óp ov det mér Tuyyaver, od uép zoe Öe’ ov Oec (qua, quae adipisci oportuit, adipis- cimur , neque ea tamen qua oportuit via). Sic Orestes patrem ultus, sed male, oocisa per vim matre, ideo Fa- riis agitatur, Iustinus contra Tryphonem: El rag zaì ó vario avroö zal ausos nader zaüra aúsop ùredp zoë dege metov yévous èvsjoygoer, vucie ovy cs rra Otoũ vnnor- ‘soûrzeg voùro dngabare [Neque anim, si eum haec Pater eius pati pro -hominum genere voluit, idqua ut fierst ipse quoque effecit, vos etiam id egisse dicendum est, ut Di- vinae voluntati hac in re ministraretis). Latenter prae- dicit hic Paulus Urbis et Templi excidium et populi dis- “pationem,

9. TÉ ouw, quid ergo} Hic Apostolus redit ad id quod tractare coeperat initio capitis.

‚ Hooeyögeta, praevellimus) Attica locatio pro zegod open“ molen, excellere , apud Demosthenem et alios. In Glos- | sario sgoêgerp, excellere. Quaestionem proponit, dn igi-

tur nos Judaei praecellimus Gontes ?. Ov

zo IN EPIST. AD ROM.

OÙ saros] Quaestioni apposite respondet. Braccolli- mus, sed non per omnia. Non eo usque, ut non tam nobis quam Gentibus necessaria foerit Euangelii gratis, Solet interdum negativa universali particulae praepo- ‘sita apud Hebraeos negare universaliter: sed id Imio leco non convenit, nam restringit qaod supra dixerat groÂw [multum] esse vo steqeuoor (amplius], nempe in qui busdam rebus, non in omnibus. Itaque od mayvos va let hic 533 #9 [non in omnibus).

Hoogvwaodpeda vig) Probat id quod iam innuit magis quam ‘dixit, Euangelii beneficium Judaeis non minus quam Gentibus fuisse necossarium, Hoogsraodpeda ‚ ae cusationem praestruzimus, nemps 1: 17 de Gentibus, a: g et deïinceps de Iudaeis,

'Iovdaldus ze zal “ElÀyvag nravsag Óg dauerlas elvai, Judaeos et Gragcoe omnes sub pecoato esse} Id est, non minus ludaeos quam Gentes, cum Chriatus advenit, fla- gitiosissimae fuisse vitae, quamvis illi Legem, hi Philo- sophiam magistram accepissent. ‘Tg’ duagrlay elpat hoe loco, ut ex sequentibus apparet, significat gravibus vi tiis addictoe esse, Qui talis est infra 7: 14 dicitur se srgautvoe Úp* dpagriar [venundatus sub peccato}; unde porro sequitur illud sraysag hic intelligendam non plane de singulis, sed de plerisque. Aristoteles Poeticorum capite 20: Tò yag mdyzeg dyrl zoö zroÂdol vara pesapogas ëioyra: (Omnes enim pro plerisque per translationem di eitur), Idemque dicit Hieronymus epistola CXLVI qua est ad Damasum, afferens loca Ioh. 10: 8, 1 Cor, g: 22 Phil, 2: a1, quibus addi potest locus Ioh. 3: 11, 32 5: 26, Erant sane corruptissima illa tempora, quod d Iudaeis satis ostendit Iosephus, Iustinus contra Trypho nem adducens ex Psalmis quae iam sequentar: de Roma nis historiae et poemata, Attamen erant inter Iudaeo quidam, qnales Zacharias, Elizabeth, Simeon, Anna et inter Gentes, quales duo Centuriones, alter in Euan gelio, alter in Actis memoratus, Sed hi nihil nisi gatt in mari, Vide responsum Ad Orthodoxos CX, Non m nus generaliter Fides loqaitur apud Silinm Italicum lib. l Vis oolitur, iurisque tocum sibi vindicat engis, Et probria cessit virtuss en adspice Gentes, Nama insùns; pacem servant commercia eulpae.

b

_

CAPUT HE | 71

10. Koabog yéreurras, sicut ecriplum eet] Tempora sunt talia, qualia olim a Davide et aliis descripta sunt. Sic et Christus Prophetarum verba usurpat, de aliis tem- poribus primum dicta, sed suis non minus convenientia, Vide Matth. 13: 14, Marc. 4: 12, Luc. 8: 10, oh. 12: 40; Act. 28: 26. Utitur autem hic Paulns diversis sententiis tum ex Psalmis, tum ex Esaia. Nec utique verba sem- per annumerans, sed sensum, qualem memoria ei sugs gerebat , bene exprimens. * (

„On Èze Blwauag oÌde eig, non est iustus quisquam] Ps. 14; 1 et 653: 1, qui duo Psalmi ex parte lisdem ver- bis concepti sunt in Hebraeo. In Graeco Ps. 14 est: Odn èo sry vonsóomnea, oùn èguw los évóc [Non est qui

| factut bonum, non est usque ad unum). At in Ps. 63:

Oöx dee roy dyadóy [Non est qui faciat bonum). 29 Hebraeis omne quod. honestum est signifcat, et sic Graecf saope iustitiae vocem uaurpant iuxta illad : 1r Ey Öl Bexavoovrn ovÂdnpdnr zäo ager’ st. _ [Quippe ‘in iustitia virtus comprenditur omnis). - Agit de iis qui apud Saulem erant.

Oùn deur ó ouvudr, on sup ó dxlsyzór Tov Oep, non 658 intelligene , non est requirene Deum) Brevius dixit quod diffusius in Ps, 14: Kugios é toũ odgaroù Öulxuper èrnd zoùs viods zöv drôgunwr, roũ ideiy el è5s ovveör dj delhayrör zòy Osoy (Dominus de coelo adspesxit filios hominum, uê videat an sit intelligens aut requirens Deum]. Quaeren- das erat quasi com lucerna vir bonus. Intelligens hio dicitur qui intellectu recte utitur , sicut impius in eodem Pralmo. vocatur insipiens, Quaerere autem Deum dici- tur, eui Deus cordi est. |

12. Tladvzeg dEéndevar, omnes declinaverunt) Sic et in Graeco in Psalmia, Vias devias iniere extra recti or» bitam, | | “Ana Gygewödgoar, pariter inutiles facti sunt) Et hoo ex Graeca, In Hebraeo MM MIT pariter putescunt : quae autem talia sunt, esui sant inidonea; sio illi nullo bono nsui, Sic oerrgoïs (putridis] opponuntur dyaba els goelar [bona in usum] Eph. 4: 29e | |

Oùn ège srouw yonsdenra, ox èsuv los évòs , non est qui faciat bonum, non est usque ad unum) Hic Graeci in

—* ‚Ps.

„

72 SEN EPIST. AD ROM.

Ps. 14 repetant eadem verba quae initio habuimuas et in Ps. 53, Oùx è sour dyador, ous ègur loos. doos. In

Hebraeo, oùx ècur tog éros in hoo membro est, in priori non est. Quod ante dixerat David, id efficacias. repetit tanquam rem sibi plane compertam. Xensórsysa aut dya-

Bop zou hic idem est quod díxasos [iustus], supra Nr,

mempe ó ëgyalomeros vo dyedûr (gui bonum operatur) ‚ ut supra locutus est Paulus 2: 10.

13. Tapos dvecopuivos ò Aauyl adrör, sopslchrun aper-

tum est guttur eorum] Ex Ps, 5: 10, ubi in Graeco ea-

dem quae hic verba. Describit hic Psalmus homines eti- am in sanguïnem calumniantes, quales in aulis multi, Sepuichrum apertum est quod exapectat martuum, Sio Chaldaeorum pharetras sepulchra aperto. camparat Teremiaa 5: 16, Pari modo eoram-de quibus agitar guttur, id est, yox & gutture procedens, exspectabat mortauum aliquem videre. Sic Eprias Marcellus, Quid tibi cum meis mor- tuis? de jis quos accusando in mortem egerat loquens, ‘Tales autem et Chriatianis erant Judaei multi. Vide Acta Apostolica.

Tos. pheooaig adrär &8ohsodaar , dinguis vile ad dolum usi cunt) Etiam haec verbotenus ex Graeca. Verbum 8oktoöy etiam alibi usurpant LXX, ut Num. 25: 17, Ps, 205: 26, In Hebraeo hoc loco est pp'ar, id verbum Prov. 28: 23 vertitur ydwoooyageroör (lingua gratificarij. Ple- rumque adulatores etiam calumniatores sunt. ’Eâodsovaan est Boeotica terminatio. Sic legimus eidoaar, duddoaar , ijlGooas , et similia. Sic — 1 Mace. 11: 48.

Zos gordon dro za gelly atröy, venenum aspidum oud labiis eorum] Ex Pa. 140: 3, ubi eadem haec in Graeco, Qui sermone suo aliis nocent, dicuntur Aabere uenenum sub labiis, ut apud lacobum 3: 8, Peasimum autem vor nenum est aspidum, quod dyiazoy [insanabile)] esse tra- dit Aristoteles de historia Animalium VIII. 2g. Lucanus lib, IX de aspide :

— Et ergssi gutta veneni Decidit: in nullo plus est serpente coactum, Nicander de eadem: — Kagarov ò dre X drie, ‘Tavijòr d' énì vönag Äyer Rrozoro eehevrriv. ; : Mo»

CAPUT IL 23

I— Moritur Jaesus sine sonsibus ullis, Ad vitae finem somno deductus inertie.) Exemplum nobile in Cleopatra. Vide et Aelianum libro: ix.

14. “My 8 sópa dpës wal srunglas pbges, quorum os ma- ledictione et amaritudine plenum est) Ex Ps. 10: 7, ubi in Graeco, op doäg vo sopa adroù ybjges wal zeexplas: Vi- dentur enim Graeci pro MOW legisse NTW, quomodo est Deut, 33: 32. Solent homines impii pios et exsecrari, et amarissimis disque dolosis, id est, falsis maledictis im- petere, Vide Matth. 5: 12, 44.

15e 'Okeig ol odes adrdir dnybau aino, velocos pedes eo- rum ad effundenduns sanguinem] Ex Esaiae 5g: #, ubi de. scribit homines coabvos Manassi:s ubi LXX, Of 8d ro8eg aùröy ërì wovyolay splyovas, zaysvol deytas aiua [Pedes eorum ad malitiam currunt, veloces ad Aundendum sane guinem). Paulus obets dixit pro saysvol, pari sensa: nam et VW, quod hic in Hebraeo est, dËws vertitur Prov. 23: 28 ‚et dféos Esai, 81 1. Nec alter óbeis dmsrehteon [velo- ces ad perfioiendum) apud Plutarthum. In Glossario » dfug, -Ó zayug, pernix , velox.

16. Surrguusua zal vakarrepla dy vats Odois adrr , con- s$ritio et miseria in viis eorum)] Eadem verba in: Graeco dicti loci Essiae. Sensus est, Omnia per vim agunt. Verissimgm hoo de ludaeis illorum temporum. Inde ca- lamitatum causa.

17. Kal òdom slpyvng oux ëypoooar, et viam pacis non’ cognoveruné} In Graeco Esaiae, Kal ódòr elgsjvays ous oï- daci. Nihil faciant quod — proſsit. Hebraeis neaci- re aliquis dicitur quod non curat, Ier. 4: 22 et supra 2.

18, Oùs ês poop Oeoö relvar. zör ópBahpdr aurüp , non est timor Dei ante oculoe eorum] Sant ista verba. Graeca in Ps. 36: 1. Sensus est, Pietatem plane non respiciunt,

19. Oldaper ld, scimus autem] Quasi dicat: Res haec nota est iis qui sacris litteris operam dedere: ex quibus id docet Kimchi ed Ps. 14. ,

“Ors doa Ó vónos Mlyes, quaecunque Lez toguatur} Nonov vox hic generalius sumitur, ut et Psalmos comprehendat et Prophetas, quomodo et Ioh. 10: 34’,.ubi hac de re ezimus: ostendimusque vocem Hebraeam MY omne id sgnificare quod hominem dirigit,

: | E5 Tots

14 IN EPIST. AD ROM.

Tois èr vB wóuw Aahel, iis qui oud Lege sunt loqui] Id est, Iacobi posteris, aut proselytis qui Legem suscepe- runt. Hi-enim dicuntur esse èy vóuop supra a 12, aut onmò vógov infra 6: 16, vel úxo vopoy 1 Cor, g: 20, Haeo quoque regula, quanquam generaliter enunciatur , excep= tiones. sane habet, nempe nisi diserta mentio.gentis ali- cuius extraneae praecesserit, ut, in Esaiae loco, Chal- daeoram, Et alibi onus Aegypti, onus Damaaci, onua ‘Edom, onus Ninives.

“Iya này cóua peayij, ub omne os obstruatur} Hoe idea attulit ut nihil habeant quo se tueantur,. cum haec omnia illis conveniant quae veteribus Hebraeis Deus exprobra- vit, heque id. negare possint. Est autem proverbium apud Hebraeos ma mop naw Tob. 5: 16, et Ps. 107: 42, iniquitati os oeclusum est. Pari sensu occludere linguam , Planto in Milite. Hoo est nt sint drarrohóyyeor [inexcu- sabiles]), ut supra 1: aa, 2: 1e

Kal dwd8sxoo yienros wäg Ó uoopos v5 Or, et debitor Rat omnis mundus Deo) “Trròdrog A, debitor , poenarum scilicet. Plato saepe hanc vocem hoc sensu. usurpat. . Om- nis mundus, id est, maxima pars hominum, ut 1 Ioh. 5: 19, poenas gravissimas meruit non sane ob aliquid ag- natum, sed ob facta perfida et crudelia, qualie modo indicata sunt. Respicitar maxime, ut dimos ‚ saovitia in Christianos.

20. Atora &E ègycor vöpov od Brna jaeren mesa caok ëvoonror adroö, quare ex operibus Legis nulla earo coram illo iusta erit] Quod generaliter de hominibus dixerat , iam ludáeos magis magisque premens aptat ipsis. specia- liter. Alludit quidem Apastolus ad id quod habemus Ps. 143: 2, sed argumento a minus credibilt al magis credi- bile. Si David, ut inter Reges nan malus, et Legis ap- prime gnarus, fassus est de se suique. similibus , ai vite sua, ex quo ad Legis notitiam pervenerat, inspiceretu1 a Deo, non posse eam Deo probari; squid de illis cen- eendum -eat, quos ipse David adeo exsecratar , et quibu similes suut nostri temporis Iudaei? Od dumerobsjgeras ix Hebraeo pia) in. Kal, ‚non erit, id est, non apparebi tustus. Vide quae in prolegomenis ad hanc epistolam Iläoa aag} in Hebraeo oMmnis vivens. Utraque vo:

hao

CAPUT III. 8

hominem significat. Vide Matth. 24: 22. Et in DaVidis quidem verbis:ista amiversalitas quomodo accipienda sit, ex supra dictis apparet. At Apostolus hinc infert Legem Mosis, in qua Tudaei plug aequo fiduciae callocabant, ut vidimus supra 2: 17, per se spectatam, id est, seorsim ab iis quae ante Legem fuerant, non eas habuisse vires at homines ad veram ac Deo placentem iustitiam perdn+ ceret, quippe cum Abrahamus sine Lege, Davidem sub Lege constitutum multum superaverit, Caasa cur Lex tales vires non habaerit, est, quia promissa tantum continet unius vitae, haminie cuinsque spatio limitata , cum facta Abrahamo pramissa ultr& mortem eius in im- mensum se porrexerint, sub quibns et maius quiddam la- tere Abrahamus suspicatus est, sed pro ratione tempor. rum tenuiter: unde: et instítia eius quamvis in corde sita ac Deo placens, tenuior tamen multo, fuit iustitia ea quam primorum temperum Christiani plerique per omne vitae tempus, nempe a Baptismo', exhibuere. Pro moda revelgtionis crevit fides, pro moda fidei puritas animi ab vitae. Ubi plas contalit Deus, plas etiam exigit… Aiunt Philosophi multis aetibus acquiri fermam quandam factie Jitatem: ita enim Quintilianus vertit. quod Graeci &£p voeant,. Sic et per actu multos Lagi cangrnentes ac= quiritur iustitia quaedam inter homines valena, non autem illa‘interior. quam ‘praecipue desiderat Deus, et quam solam dignatur Deus praemiis nan terrenis, sed coelestibus aut potius sapercoelestibas. Quare et Aben- esdra in Opere Rhythmico de Lege ‚ Legem vacat prin» gipië nomine,

Ak yap vâpou brslyvoaarg duagriag, per Legem enim con nitio peccati} Ne quis putaret Legem plane fuisso inatie lem, ostendit eius usum egregium, nempe quod notitiap 3llae actionum turpium, quas mali mores in Aegyptiaco maxime incolata obliteraverant, manifesta voluntatis. Di- vinae revelatione factae sunt rursus conspicuae. Natura aliquo modo indicat Divinam voluntatem; at multa magis revelatio tat falta. miraculis. Vide infra 7: g.-Négog ubi simpliciter a Paulo ponitur, Zegem Mosis significat, ul 12, 14; 23, 25. 'Eniyneoog idem quad ppöas , eogni- tio, aut paulo amplius, sapra 1: 28, infra zo: 2, Eph.

4

‘

76 IN EPIST. AD ROM. ,

a: 17, 4: 13, Phil, vg, Col, 1: 9, 210, 2: 2, 5: 10, a. Tim. a: 4, 2 Tim. 2: 26, 3: 7, Tit. 2: 1, et apud Pe- tram aliqaoties. . Sic et èmiyiwoooneep est zipdonsis, Matth. 5: 16, 20, supra 1: 52 d et alibi. ’

ar. Nvrd dé zoels vouou Öuwaoovvgy Geoë srepavdgeras , gure vero sine Lego iustitia Dei apparet) Nunc vero, id est, nostris temporibus hac in parte felicissimis , ius- titia- Dei, id eat, ea quae Deo summe placet, utpote ad summum perdacta gradum, apparet rebus magnis, et vita scilicet innocentissima Christianorum, sine Lege, id est, etiam sine Lege, etiam in illis qui ex Gentibas nulla intercedente Legis illias conditione vocati sunt et vocationi obtemperarunt. ITepavégserou , MM, elare pate- fit, ut loh. 3: aa, 12 Cor. 4: 5, et alibi, „Cordis quidem exactâm notitiam solus habet Deus: sed Christianorum „Apostolicae aetatis perpetuus vitae tenor ac maloram pa- tientia talis erat, ut non credibile esset haec aliunde quam ex mundato corde proficisci, Acoedebant et: Spil tus dona.

… Magegovulsy deò vod vduov zal <òy Hoopysdr, indieata a: Lege et Prophetis] In illis oracudis de quibus locutns est supra 2. Idem sensus supra 2,2. Verbum gaprvoeis eodem his habes Act. 10: 45, „Hebr. 7: 8. De re vide Ioh. 5: 39, 46.

22. Aixcuoovyn Öd Osoö, ‘sustitia auton Dei) 'Enava- goe. [repetitio].

Ask srlgecos-’Iyooë: XKpuoroë] Ostendit unde illa pietas na- ta uit, nempe ek fide in Jeeum Christum, id est, in promissa eius vere coelestia, prae quibus omnia quae huius vitae sunt et vita ipsa nihili ducuntur, quod com- pèndium est ad vitia omnia exscindenda. Pides Jeen Christi pro in deeum Christum. Sio fides Dei Marc. 212:22, Sides nominis Jesu Act. 5: 16, fides Filsi Dei Gal. ‘ss 20, Nempe casus possessivus etiam efficientem eausam “et obiectum sive materiam circa quam designat. In’ Manuscripto planius est, dia srigeos èy Kous *'Tyooöe Fut et in veteribus Patriarchia fides, sed non ea quae

aunc reguiritur ‚ in Tesum ut Christum.

Eis waysas wal èrl narrag sour zeegevortag’, in omnes et super omnes qui credunt] Eig siguificat iustitiam illam es=

CAPUT Ht. 57

esse în dredentibus, érb etiam apparere. Fides in Chiris-- tum ubì ad maturitatem suam pervenit, id est, cor im- ’ plevit, parit illant admirabilent Deoque acceptissimam puritatem eandemque conservat. Omnes, id est, tam ex Gentibus natos quam ex ludaeis. In manuscriptis non- nullis, et illo, quem saepe laudo, est tantum, els zrarrag zoog srigevortag.

Ov 7pdo det Öragolsj] In hac re nullum est discrimen: Sic explicat quod ante breviter dixerat, Ti our ; stooeyd= gea ; ov arzos [Quid ergo? Praecellimus? Non per om. nia), supra 9, ubi dicta vide. MragéÂdesy respondet Hee braeo ba, discernere. -

23. Hayteg yao juagtov, omnes enim peccdverunt} Non: mirum est Deum hac in re Gentes ab Tudaeis non distin= guere , cum omnes, id est, utraque illa hominum genera gravissimie peccatis tenerentur. Sic duagsdveiw habuimus et supra 2: 12, et in Iohannis Epistola saepe.

Kal vgegoörrar vijs dôEns Toù Otoũ, et egent approbatione Dei) Ideo multum illis deest quo minus a Deo approbentur, ‘Teeortolur est minus aliquo habere 1 Cor. 1: 7 ‚ 123: 24, a Cor, 11: 5, 12: 12, Hebr. 4: 1. Zola Oeoö est appro- batio hominis quae fit a Deo, ut Ioh. 12: 43. Vide in« fra 4: 4.

Atxarovgeror dosgear , ruatifteati gratis] Ad iustitiam vero perducuntur, etiam sine labore qui ad minores vir- tutes, id est, Phitosophicas reqüiri solet: Fides enim eius laboris compendiam facit, ut in Paulo apparuit et in maltis ex Paganismo conversis súbitoque raptis ad martyrium. On proprie opponíitur impensae, sed et labor impendi dicitur et emi aliquid labore, Epicharmus:-

— Tõr nóvor Noldoũoi⸗ ijpip nayra 7 dyab” ot veol. * I— DE suas ‘Labore dotes esse venales volunt.] Sed ét magna pecunia constabant apud Iudaeos et Gen- tes sacrificia xafagrid [expiatoria). Respicit Apostolus ad verba Esaiàe 55 in principio. Serviunt huic loco recte intelligendo verba Lactantii III. 26: Da miAi pirum qui eit iracundus, maledicus, effraenatus :; paucissimis Dei verdie tam placidum quam ovam reddam, Da cupidum, ava-

78 IN EPIST. AD ROM.

avarum , tenacem, iam tibi eum liberalem daba ef pecu- niam suam plenis manibus largientem. Da timidum do- loris ac mortis: iam crucem et ignes et Phalaridis taurum contemnet. Da libidinoeum , adulterum , ganeo- nem: iam sobrium, tastum, continenten videbis. Da crudelem et sanguinis appetentem: iam in veram clemen- tiam furor ille mutabitur. Da intustum, insipientem , peccatorem: continuo eh aequus et prudens et innocens erit : uno enim lavacro malitia omnis abolebitur. Tanta Divinae sapientiaë vis est, ut in hominis pectus infusa matrem delictorum stultitiam uno semel impetu esxpellat, ad quod efficiendum non mercede » non libris , non lucu- brationibus opus est. Gratis ista fiunt, facile, tuto , modv pateant aures , et pectus sapientiam sitiat,

Tij adroö yaeers, Òea zijs drolwrgoioeog tje dr Xyusd ‘Insoö, per gratiam ipsus, per redemptionem, quae est in Christo Iesu] Christus per obedientiam suam maxime in morte, et preces ei accedentes hac a Patre obtinuit , ne is humanum genas gravibus peccatis immersum dese- reret atque obduraret, sed viam illis daret ad iustitiam pervenierdi per Christum, Esai. 53: 4. Hoc ipsum, sicut vocatar remittere peccata Luc. 23: 34, ita et dmodvrgoör aut srosety Avtgwois Luc. 1: 68, bs aut mo, id est, Zi- berare , nempe a necessitate moriendi in peccatis , viam patefaciendo per quam exire ista liceret, Bene autem hanc liberationem adscribit bonitati Divinae, quia boni- tatis Dei fuit Christam.nobis dare , Ioh, 5 16, infra 8: 3a. Adde Eph. 1: 7.

. 25. “Or mgofdero ó Oeos Nasicio⸗ dia rijs rrlgeg èr TÔ avroö aïpar: , quem, proposuit Deus propitiationem fidems in sanguine ipsius habendo} Thæcijorov, Nw in veteri Tástamento dicebatur tegmen Arcae, cui insidens nubes quaedam a Deo immissa, certum faciebat populum de suo adversus eum favore, Lev. 16: 2, Num. 7: 8g. Sic et Deus Christi preces illas ratas habendo, et propter eas mittendo Spiritum in Apostolos Ioh. 16: 16, ostendit se bene velle humano generi. Cum autem addit dra zis meigecog , ostendit quomodo quisque effectum illius bonita- tis, id est, iustitiam veram posset assequi, nempe fidem habendo vanguinì Christi , id ost, doctrinae per sangui-

. nen

<

CAPUT nI. 79

nem Christi sancitae, sicut federa, gancir» sanguina sole- | bant. Vide Matth, 26: 28. lustinus contra Tryphonem : Maxére aïmar: zqayer wal sporen qq; onodd Oauches za Bagsaagtrovs, alAa mriges Òek FO aïuaror Kqugoö sal zoë Bavaro eürdù (Negque amplius hircorum et ovium eqn- guine aut vitulae cinere sunt.expiati , sed fide per ean- guinem Christi et martem eius}. Et postea Pascha ait figaram fuisse Christi: Où zj afmars wara vèr Adyor zij eis adrov zeigeoos yolortar ovg oixovs éavròr , zoÛr” êsur Ev toug, ol mugevarreg eig avror [Cuiue sanguine, iuxta ra- tionem noetrae in illum fidei, aedes euas, id east, se inungunt, quê in eum eredunt). Sed i in Manascripto de- est zijs srigeos.

Ets ëvderkin Öevasoourng wUTOÏ, ad ostendendam bonita= tem euam) Referenda haec ad verbum quod praecessit noofdero. Vocem autem desasoourye malim hic de bonitate interpretari quam de fide in promissis praestandis , quia quae sequuntur, non ad ludaeos solos pertinent, sed etiam ad Gentes, quibus promissio nulla erat facta. Fre- quenter autem Hebraei puü ét hostri dstaroourys pro bo- nitate usurpant, ut 1 Sam. 12: 7, ubi Mps misericordiie vertit Latinus, Ps. 36: 12, 2 Cor. g: 9, 10, et alibi saepe, Vide quae diximus ad Matth, 6: 1, Graeci intere pretes px vel np plerunque Òskasoovesp vertunt: at den didi (misericordiam) Deut. 6: 25, 24: 13, Ps. 24: 5, 33: 1, 103: 6, Esai. 1: 27) 28: 17, 59: 16, Dan. 4: 27, . g: 16. lastinns seu quisquis est scriptor ad Diognetum bene sensum sic exprimit: HAbe 88 ó saigog ôr Mads moof- Beco Aouror pavepödar Tor Eovroù vonsoenra (Venit autem id tempus quod Deus benignitati deincepe suae decla- randae praestituerat].

Ark ev rapen vör npoyeyovdror dmagrnporor , 'Ey vi ävoyfj zoö Ozoù) Id est, ardroù [eius], more Hebraeo , no- men pro relativo: et Bea cum accusativo hic causam effi. cientem significat, at in Hesiodo :

“Ovte Buì Beorol Äwdpes duös Äparol re parol ve. - [Per quem pars hominum clari, pars nomine nullo.} Et du vtyne (propter Fortunam), dia Heovs [propter Deos] apud Demosthenem; et dia tor sraréga [ propter Pa- trem] Ioh. 6: 57, Quanquam hoe loco sumi etiam potest pro

83 IN EPIST. AD ROM.

Koss Uyior vópov] Sine operibus Legit, id est, etiam- sì absint opera Legis, ut in Gentibus fiebat.

29. H 'Iovdaiwr.ó Gròs uóvov; oùyl De zal Evör ; Nal tal lOyör. An Tudaeorum Deus tantum? nonne et Gen- tiumP Imo et Gentium) Est hic ratio.cur via. per Legem non fuerit optinra: quia non conveniebat tot populis: no- que enim ‘omniam populoram homines poterant venire sacrificaturi Hierosolyma. Gvòg hic semel positum, sed ín explicatione bis sumendam. An Deus ille verus, hu- fus iundiet humani generis opifex, wult tantum Deus,

fd' est, ‘eorpitator atque ewroytens [benoficus} esse, Iu- daeorum, ut Íudaeoram multi existimant? Simile lo- quendi genes cui inest duplex vocis Dei significatio, Bubstántiva' ‘et appellativa, apparet Lub. 20: 38, sâ con- feras Mutth.'22:'32, abi quae a nobis'dicta vide, Deum auténi Velle- et coli a Gentibus, et iis ‘vicissiem summa Borid“tönferto , tpertissime praedietum erat. ‘Prophetis, ut Malachiae 1; 2 et aliis,

'B6.-"Bitelkeg eis ô Oedt, quandoguidem unus est Deus]

Hoc ita dictum est quomodo apud Poetem : OTO ETE vem ‘Res Jupiter: omnibus Soms

Sic:et Bph. 4: 6 et ‘Gal: 3: 20.

t Os Ötwtaiser , qui tustificabif] Id vest, drsseeat fatarum pro praeterito moré:-Hebráeos F —— id ubi motarifar- actus éontinui, Quid mirum, ingeit ‚ 8Ì summe bonus il agit ut alios bonos faciat? : ……

Tœoivonn⸗ èn rigtog, circumasisionens ek fri]. Indeecs et-natos 'ët‘adscititios :- megrropij hic qui cireumcië surit „ht Gala: 7,8, 9, gquomodò — [ꝓraepu⸗ rium] ahpra a: 26 „ et hic’ illico, ii qui prkeputiam reti nent; id- est, Genten pleraeque. ns

Nl dridBustas Öeet wijs nrlgeoos, ef pr aapuêtem per fidend Apparet de quod praccèssit, et quod hic est dux idem valêre. “Per fidem' “purgàntur corda. Vide guae in pro: Vganenn ad hanc epistolam dicta.

> Nijs” òup warrwyodpiv dst vo meigsoog , Lojem

ri \dasirutirus per idem] Nova interrogatio “gontine obiettionent. “Si ita se rès' habebat, viderì poterant postoli docere Legem 'fuisse inutiliter datars. :Kasagy

proprie est inutilem reddere Lue. 135: 7, per werd Oe [tra

hed

* 1* KJ

CAPUT IH. 865

[transsumptionem} dicere rem aliquam erse inatilem, duele illad in Virgilio : Tum Phaetontiadas musco circumdat amarae Corticis. ld est, ‚, Gircumdatas dicit. Item : — Quie kumum florentibus herbie … Spargeret aut viridis fontes induceret umbraꝰ

Id est, sparsam humum et fontes inductos caneret. Vide et Jer. 1: 10. Mid zis srigecos “est gemworvula (transnomi- natio}: id est, per «a quae de fide praedicamus.

Mij yévòsco} Longe abeit, nvm, ut supra 3: 4, 6, in- fra 6: 2, 15, 7: 7, 13, 9: 14e

'Alka vóuor. deöues , ned Legem Autimu-] Manusoriptus ebdem sensu Ígavouer, WIW, stars facimus, id est, ho- horem ei suum defendimus: sicut Latine dicimus: Recto etat fabula talo. Nimiram docebant Apastoli per Legem rectius agnosci peccatorum turpidusdinem, supra 20. So- cietgtem civilem per eam fuisse servatam, et aliquatenus poenarum metu repressa ne erumperent vitia, Gal. 5: 23. In Lege promitti Christum, et iustitiam quam Christus attulit, supra 21, Ac sic pluribus modis Legem ducere nos ad Christum, Gal. 3: 24. Christum vero finem esao Legs propositum, infra 20: 4. Tertullianus De Pudicitia hunc locum citans addit: Legem bietimus, scilicet in hie quae et nuno nova Testamento introducta otiam cumula- tiare praecepto prohibentur. Pro Non moechaberis, Qut viilerit maliereen ad concupiscendum , iam moechatus eat in torde suo: et pro Non occides,.Qui dixerit fratri

suo Racha, reus erik Gehennae. Quaere an salva sit

lex. Non moechahdì, cui accssaik, Nor coneupiscendi £ be 7 "

—

„CAPUT IV

at our. tooien; food zor nrarkon jur evgyulrar non

Ea ooo] Iudaei, Maiorum suorum ac praecipue Abrahami vielutibus fisi, putabant, quomodocunque ‘viverent, se temper anos mansuros Dei populum, neque Deum tam rigide cum ipsie quam cum aliis actârnm: quod et nunc. bi persuadent, Huius opinionis vestigia mon obscura

Fa he-

8% IN EPIST. AD ROM.

habemus Matth. 3: 9, Luc. 3: 8, Ioh. 8: 33, 37, 39, 40 Huic noxiae persuasioni, sicut lohannes Baptista et Chris- tus occurrerant, ita et hic Paulus occurrendum cen- suit: et ita quidem ut in Iudaeos retorqueat sumptum ab Abrahamo argumentum,: Ponenda interrogatio post époö- per, ut infra 6: 1, Quid est ergo qued dicimus? Nempe an dicimus , Abrahamum patrem nostrum conse- cutum (iustitiam ‘scilicet, quae vox iam praecesserat) per carnem , id est, propriis viribus?: Quasi dicat, sninime gero. Cuius negationis rationes deinde reddit. Caro op- ponitar Divinae revelationi, Matth. 16: 17, Gal. 1: 16. Invenire respondet Hebraeo WD, quod. saepissime qualem- cunque adeptionem significat, ut Gen. 6: 8, 18:35, 19: 19, 32: 5,- 33: 8, et alibi saepe: quomodo et apud Indaecos _ ‘Hellenistas evgtoseey sumi notavimus Luc. 1: 3o.

a. Ei yap 'Afpuau dE èoyor idrzaudy, ei enim Abra- Admus ex operibus inetificatus est] Si iustus apparuit, prs in Kal, factis tantum esxternie „qualia per se prac- stare potèrat.

“Eye vavygua} Habet in quo eonfidat. aut unde lau- ‘dem sperèt. De voce savyäotac Lstorderi] vide supra. a: 17, 23 : WAAN os s1pos zor , Ory, sed non apud Deum] Toog hic valet apud: diximus loh. 1: 1. Est aliquod wavynuce ius- tum: apud Deum: infra 5: 2, 3, 11, 1 Cor. 1: 31,2 Cor. 10: 17, Phil, 3: 3. Qui ad civilem. modum, id est, ex- terna aliqua specie est innocens, laudem pótest ab ho- piinibud sperare temporariam, pon illam aeternam a Deo: _ Oréger vÔv muodòy adroë {recepit mercedem euam] , Matth. 6: 6. To yap ui dÄuketw où Èrreauwvog. [Neque enim laus est, nemini esse inturium], ait Philostratus de vita A- pollonii VI. a,

3. Tí zag ij poapy Àéyes, quid enim dicit Scriptura} Gen. 15: 6. Postquam narrata fuit Dei promissio facta -Abrahamo de sobole, re ipsi insperata. Citat locum Pau- lus ex Graeco.

'Enigevoe Òë ’ABoaag 1d Oe, credidit Abrahamus Deo} ‚„Fidem Dei promissis habuit: quod ipsum praesupponit (at loquuntur scholae) egregiam existimationem et de po- tentia Dei, et de optima eins fide, unde et fiducia in : | _, Deum

CAPUT IV. 85

Deum orítur. Philo in loci illius ex Genesi expositione in libro de Herede rerum Divinaram: Moro Oe google dzlgov mrooomagahijweos od badwoy nugeösar, dik zv snrgòs zò Byyrov ò ovvebevyueda dvuyyéverar [Soli Deo, nulla re as- sunpta alia, credere non est facile, ob cognationem quam habemus cum parte mortali, cut sociati sumus). Dicitur autem hic Abraham ovat per srgóÂyyip (anticipa- tipnem], cum in Seripturis ad id tempus vocetur o\m Abeciu.

Kal &doyiaon att ets Öswauoouwns , et imputatum est ills in iustitiam] Sic et 1 Mace. 2: 5a, Aßeaciu ou» èr ser dop eiplOn mesos, wal êhoyloby avrd eis Osxacoouryr ; (-Abrahamus nonne in tentatdone inventua est fidelis, eb. imputatum est ei in iustitiam?] id est, Deus pro re egregia', valdeque laudabili id habuit, ut in prolegome= nis exposuimus ex loco Ps. 106: Zo. Et merito sane, non quod in fide omnes sint virtutes quas Deus requirit , sed quod virtus maxima caeteraramque est mater et al- trix > vedeoorarny doerör nieuw [perfectissimam virtutum fidem) dixit Philo dicto libro: et fine libri de Abrahamo, zp drraivoor Toö oopoù zepahsjv [caput laudum sapientis}s libro de Linguis, rijp dyvgorarnyy wal BeBarorarny dadeour (munitissimum et firmissimum habitum]: sia libro de Coloniis, explicans illud Ostendam: Bie uagtvoiar si- beg, ait, Jp êsigeuger sj Wuysj vò Oed, ouw dn zr ano zeleoparor Eriderxvvuden vò edyagior, dÀN èn nrgoodonlag zp meldöprooy dgrpdeiou wal Euxpenaadetou dÀnldos zonsijc, sal averdolase vouioasa HÖn sragevar Ta pj sragdvra , dra tw zoù drooyopbvov Bearden» nigur (In testimonium fi- dei, qua haso anima Deo credidit, non propter reprae- tentata gratias agens, sed exspectationi futurorum in- lenta et a spe bona pendens, dubio procul existimans iam facta se habere, quae nondum aderant, propter fi- dem pollicentis certissimam). Et libro de ipso Abrahamo: H noòs zòp Oor niges sragnyóonga Blov, sthsjgwua vonsòr Drtdeor , dpoola pêy xanör, dyaBörv dl poga , waxodarpo- vlas drróyvooig , edoefelas yröos, evÖarporlag xÀîjoos , èr Êraar BeAsiooois , èreohgeoudrng TÔ ndyrov atrio, wal dvva- pévop mè sravra, Bovhouévp dè va Ägusa (Fides, qua Deo creditur , vitae sotatium „ speù bonae supplementum, ma-

| F3 | lis

86 IN EPIST. AD ROM.

lie vacua, scatene bonis , depulsio infelicitatis , pietatis assertio, felicitatis hereditas, prqfectus in bonis omni- bus, omnium auctori innixa, qui et potest omnia, et vult optima}. Libro de Caino ait, optimum sacrificium quod Deo offertur Fidem esse. Iustinas plane, ut hic Paulus, historiam Abrahami nobis applicans: Téxva sou ”ABoaay , dta sr Ópotar migur Övseg by rag zqönroy dxcivos zij porj Toö Oeoö Enbgevoe, wad Àoytadn aurd eis Öcxaroov- viv, TÒy adròy robrον wal ijueis zij povij Tou Oeoö zj du ze Ty drrogodoor Toù Xpusoö Aakyteiop sake, zal zij duc zv ngopyräör «novydelon ui, seegevoarres, uéyot TOö dro- Bvijonerp rot voi èr zò wooptp dreevaBameda [Liberi Abra- hami sumus ob similem fidem: ut enim ille Dei vocis credidit, idque ‘ei ad tustitiam imputatum est, oadem ratione et nos woci Dei, per Apostoloe Christi denuo promulgatae, per Prophetas olim nobie annuntia- tae, credentes, usque eo mundanis omnibus renunciavi- mus, ut nec mori recusemus]. Clemens autem in Epis- tola ad Corinthios, quod hic de Abrahamo dicitur, ge- nerale facit sic loquens: Kal peis ouw did Gedsjparos ad- zo dy Xqssò 'Ipooù uhnBirres où òt éauröy Öswarovpeta, oudt dua zijs sjuezépag ooplag q ouwéaews Ìj evoepelag üj èoyor dv xaregyaodpeda Èy Oowrses wagdiag, dÀÀa did zip ni- geo, Òt Ie ndyrag zove dr? alövos ó mavrongarmo Oros … dStraloooe (Et nos igibur per voluntatem eius in Christo Jesu vocati non per nosmet ipsos iustificamur , neque per nostram sapientiam vel prudentiam, wel pietatem, vel opera, quae peregimus in sanctitate cordie , sed per fi- dem, per quam omnes iustificavit, quotquot unquam iustificavit , omnipotens Deus].

4. Tö dë doyabonisp Ó pi0Bòs ov — wara xciquv, ada vara zò Ôpeidyua, ei autem qui operatur, merces non imputatur ex gratia, sed ex debito} Similitudo ab hominibus desumpta. Sicut qui operas alicui praestat, non ideo amicus est illius: sed, mercedem accipit operae respondentem; sic etiam qui nativa vi, ut potest, De. praeceptis exterius aliquo modo paret, hahet mercedem , liberztur a suppliciis, ac terram promissam suo tempore _ _possidet: sed mou ideo ſit amicus, quod de Abrahamo dicitur Esai. 41: 8, 2 Par. ao: 7, lac. 2: 23. Amicos

non

CAPUT IV. 87

non facít nisi voluntatum similitado. ages hic fasorem _ amicitiamque signìficat, ot supra 5: 24. Vide quae infra 5: 2 et ad Luc. 17: g.

5. TÔ dè uy oyalouérp, ei vero qui non operatur} Id est, etiamsi nihil operetur , occasione forte destitutus.

TMistuovri Òë emt zor Öenmroörva zon doei, eredenti auw tem in eum qui tustificat impium) Id est, ei qui in koe Deo fidit, ut Dei ope fiat bonus, etiamsi ante fuisaet impius , id est, idololatra , qualis faerat Abrahamus, ae» cundum Philonem libro De Abrahamo, libro zegd errouelag [De migratsone], libro De pietate, et libro De praemiia: losephum Antiquae historiae 1. 8, et Maimoniden plus uno loco: quam sententiam firmat locus los. 2, quan” quam Rabbinis plerisque id negantihas,

Aoyiberar 1 igię avroù eig Örxaroourije ‚ Auic imputatur fides in iustitiam] Illa fides ei plurimum prodest, quip- pe a Deo magni aestimata.

6. Kafareg wal ò Aapid Apes vòv paxagiopdr zoû dr. Bownov , sicut et David praedicat beatitudinem hominis} Ps. 32 quem Davidis esse docet inscriptio. Maxagsopog etiam Aristoteli et Ammonio est gratulatio et- praedicatia felicitatie alienae.

‘Re ó Oeos Aoytberas deaaoourijp voools Eey , oui Deus imputat iustitiam sine operibus] Etiamsi operg nondum adsint, quia in illo Psalmi loco: nulla fit mentip ope- rum, sed animi dolo carentie , id est, sinceri ‚in pietatie studio.

7. Maendgsor ov dplsyoar- al dvogle:, beati puorum re⸗ missae sunt iniquitates] In Hebraeo vva”"Ww3, quibus ab- lata est imprabitas, id est, qui improbi esse, desierunt; sient David post illud: in Uriam. faeinus vitam mutaves rat. Graecum eundem habet senaum, sed per mezwovvuiar (transnominationem). Neque enim plane condonat Dena — crimina, nisi iis qui vitam iam mutare incepe-

‚ Ezech. 18. Immerito hic a quibasdam vapulat, O- Signes.

Kel óy bnezadipdnoar al duagslas, et quorum tecta unt peccata] Sicut in persanato. corpore non, apparet valnus, ita nec in-animo sanato ea quae olim fuere cri- mina, Beneſicium superveniens inigriam, gpparere nor

F4 ‚Par

Ì N \

96 IN EPIST. AD ROM.

patitur; ait Senecac sic ef innocentia per fidem su- perveniens omnem ex prioribus delictis labem obli- terat.

8. Maxdgqiog dose d od wij Aoylarysa: Kvorog dpacriav, beatus is cui non imputavit Dominus peccatum) Id est, in quo nihil invenit Deus ob quod ei succenseat, Nam VA quod hie vertitur Aoylbestae, Zaeh. 7: 10 vertitur __pryouwasep [recordari in malum}. Haec tria describunt amicitiam hominis cum Deo, vager Oesodö (gratiam Dei). Similitudo tracta a contrahentium rationibus, ubi is cui aliquid imputatur aut expensum fertur solvere id debet. „Vide quae diximus libro II de Ture Belli et Pacis 19. 2 eum annotatis.

g. O paxaquoudg ovs ovrog} Descriptio ista beats homie nis cui convenit f

‘Enl vijv srequsopije) An circumcisie, supple tantum: quod hic recte ad sensum addidit Latinus; figura qualis supra 3: 30.

“H xal &nl sijv dugofveiar) An vero etlam non circume giesis? Figura eadem qaae supra a: 26. 9 Hebraeum quod èrt vertitur,- saepe subiectum significat cui aliquid con- venit; ut‚apparet Gen, 37: 13 et alibi, Subauditur ver- bum —* fit].

___Alyoper yap, dicimus enim) Praosens pro iamiam prae- terito't Piximus supra, 3.

10. Ts ovv dloytaty, quomodo ergo imputata est) In quo Abrahami statu ?

Ey sreosvogij Örze, 5 dr axpopusig quum in circumeie sione esset, an’ in praspubio] Egregie hic caedit Iudaeos, ut dici solet, in suis ipsorum castris; dicere poterant,

— Toîg adsoor srregoïg

_Ahonópeda. [—- Nos nostris capi Pennis videmur.]

Similiter Iustinus (cum Tryphone disputans : : Oddd zag ABoadu dic zij sreqerousjy Òinaros eivar no Ovoï Euagzver- n ‚…dMa Ha rν slee: roo zoö yap neoupgtdijvar adrov etonvas meo aútoù oUros, Entgevoe Òë zö De Aßeauu, «al êdoyiotny ard eig Ösmacoouvie: al. ja⸗ ovv èr dugo- Busta sijs aagsòg ud Higsvorveg vj Oef did voö Xqigoö,

«al Á

‘

Kd

CAPUT IV. 89

sal reortonijp Èyorres zijv chpehodoar úuds vous newrnuivous , zoùr? Èer zijn napdlas, Blwaror wal etages Tò Oe dAmilouer pavijvar: [Siquidem Abrahamus non propter circumcisio- nem iustitiae a Deo reportavit testimonium , sed propter „fidem: priusquam enim est circumcisus, sic de eo pro- mulgatum est, Credidit Abrahamus Deo; et imputatum est ei in iustitiam: quocirca et nos, in praeputio carnis nostrae credentes Deo per Christum, et circumcisionem obtinentes nobis eam assecutis utilem, cordis scilicet cir= cumcisionem, iusti et grati Deo, ut speramus, appare- bimus]. Abraham quatuordecim at mininum ante annis, ut quidam putant viginti quinque, dicitar eredidisse Deo ad institiam prinsquam fuit circumcisus,

11. Kal onmetor Èlape megevogijs , et signum accepit cir- cumcisionis}) Non caret exemplo usurpatio genitivi vice appositionis: sed Manuscripti plurimi et ille jn Anglia habet sreoerousjs, et sic legit Syrus. Circumcisio illa adspectabilis signum erat circumgisionis internae factae per Fidem, quae et iustitia Fidei iam dicetar. Sunt ra aictijza onmeia sive ovufoha TÖv vonrör [quae ub sensum cadunt signa sive symbola eorum quae sub intellectum]. Sic circumcisie exterior etiam Philoni ovmfodor 1jdovön curouſſs [symbolum escisionis woluptatum). Quod hic og. petoy Paulus, id alibi rumor dicit, infra 5: 14, 1 Cor. 10: 6, 11. Tustinus in colloquio cum Tryphone: detsvva: Örs eis onuêtov 1 megezoun adr Òédoras, dÀN ody os ioyor òr- xa00uvijg [Ostendunt in signum datam circumcisionem istam , eb non ut iustitiae opus].

Zpeayida rijs Örxawosuvns vijg sebgeos, sigillum iustitiae fidei} Circumcisionem corporis vocat cpgayida ex parte Abrahami: quia sicut testes, cum annulum imprimunt instrumento, ostendunt id esse sincerum, sic et Abra- ham imprimens sibi notam circumcisionis, plenam dolo- ris et irrisam. apud exteros, ostendit iustitiam , id est, sinceritatem fidei suae. Deus enim promiserat Abraha- mo stirpem in multae gentes ezituram. Addiderat se da- turum posteritatt ipsius terram Cananaeam, ac praeterea se Deum futurum, id est, eveoyérny [beneficum], tum ipst tum posteris eius: et in testimonium fidei habitaa bis promissis voluerat notam illam corporibus imponi; ut

F5 le-

'

⁊

go IN EPIST. AD ROM.

legimus Gen. 17: 11. Spgayls respondet Hebraeo dom sig- nificatque annulum signatorium, ut videre est Cant. 8: 6, Ier. 22: 24, Ezech. 28: 12, Agg. 2: 23. Unde et da- arúdor vertitur Gen. 38: 18, 25 , aat etiam ipsam zculp- turam quae est in annulo aut in re alia, Exod. 28: 11, 21, 36, 39: 6, 14, 30. Hinc verbam omm, quod est apga- yibeadas (obsignare] 1 Reg. 21: 8, Neh. 10: 1, Esth. 6 8, 1o, Esai. 8: 16, 29: 11, ler. 32: 10, 11, 44 , Dan. 6: 17, 9: 24, 12: 4. De cuius verbi usu ward ueropogar [per translationem)] diximus Joh, 3: 33. Scriptor Respan- sionam ad Orthodoxos ait merito opgayida hanc, id est, circumcisionem, ei parti impressam quae per neturam in- utilise, per fidem actuosa facta fuerat, Responso CIL. Chrysostomus vero circumcisionem comparat notae im- pressae in militum cutem, quae ostendit eos ad Impera- torem pertinere,

Tijs èp zij dugofusta, quae est in praeputio} Kius fidei quam habuerat otiam nondum circumcieus. ‘Ep hie ut supra 10. ‚Eis vo elvas avròr mrariga navroy Tör nusevörseor , ul ésset Pater omnium credentiumn) Supra 1. IIarépa sumit pvoids [sensu abdito}. Quo sensu nazége Aóyov [ Patrem verbij dixit et Philo. Sic pater est qui aliis praeit in- stitutione aut exemplo. Vide quae diximus ad Matth. 13: 19, Îoh. 3: 3. Justinus contra Tryphonem: Téxya

zoö "ABgaap duc rijy dgotay sigur Övzeg [Liberi Abrahami ob similem fidem |.

AC dxpoBvstas, per praeputium) dia hie idem valet

quod modo dy. Sic dra yeiods Èyew; in manu habere, did góparog elvas, in ore esse populo dicunt etiam Graeci elegantiores. Vide supra 2: 27. Eis zò JoyBijvar zal avroïs zv Öixaroouwgy, ut im putetur et illis iustitia}) Idem est institiam imputari per fidem, quod fidem imputari in iustitiam. Significat enim adscribi alicui lauderm fides nomine. Nam et lans dicitur iustitia per gezwpvylag (transnominationem). Jus- Sitiae deputatus est, ait Tertullianus.

12, Kol srarégu mregirouijs, et Pater — Repetendum ex superiori loco eig vo elvas (ut esset}:

‘Neqevous hie intelligenda interior illa cordis. | | _ Toiz

CAPUT IV. or

Fot oùs èm rregerogijs pOvor, non kie tantum qui sunt ex circumcisione] Non solis ludaeis, Ieraelitis, Idumaeis et Cethorae posteris. Ex hic sume ut supra 2: 8, 27, 3: 26. Toïg hic generale est: quod deinde dividitur in duo membra, nisi cum Syro mavis arbitrari traiectas hic voces , ut sit zoîs ovx pro ov zoïs.

"Alda zal voïs gorgoöor zoï iyveor zijn dy vij dngopusla nigeog Toö mrargòs ijmr ’ABpaap, sed et iis qui sectantur vestigia fidei, quae Patri nostro Abrahamo fuit in prae- putio] More Hebraeo nomen posuit pro demonstrativo pronomine. Pater gusuws [sensu abdito] est Abraham omnibus fidem suam imitantibus, quam fidem habuit etiam incircumcisus. Stouyey voip iyveor, Uyverr Paiverr, eig iyvoe lévas, war’ iyvos dnohovdeiy [sectari westigia, westie giis ingredi, cet.]) sunt locutiones sara gerapooary [per translationem) , pro imitari, etiam apud elegantes Grae- cos. Hebraei pro eodem dicunt Ym3 jm. Nam et jm (via) iyzos vertitur Prov. 3o: 19.

13. Où rag dia vógou 4 èrayyelia TÔ "ABoudy, non enim per Legem promissio Abrahamo} Supple èyévero Lfac?a est}. Non enim promissio illa facta est Abralhamo sub conditione observandi Legem Mosis, quippe quae nondum tunc erat. Idem sensus Gal. 3: 18,

“H sö oniguars aúroö} Si non ipsì, ergo nec posteritati eius: nam eadem est promissio, dicto loco Gen. 17.

To xdgoovóuor aùroy elvas TOÛ xóouov, ut heres esset mundi} Respicit promissum illud, Benedictae erunt in te omnes familiae terrae , quod latius pertinet quam ad so- lius Cananaeae possessionem et magnam mandi partem, quae mundus wara ovvendoysp (per complexionem] com- plectitur. Nam ex eo promisso Abrahami posteritas prae- ter Indaeam tenuit Idumaeam et caetera Arabiae, Aethio- Piae etiam non pauca. Quae felicitas arcanam gerebat imaginem aeternae felicitatis: quod: et [Philo aguoscit et vecte explicat libro, Tis ó zör Betcoy srgayuareor uànoord. hos [Quis rerum Divinarum heres sit], et aperte nos docet Scriptor ad Hebr, 11: 9, 10,13. Christus zaytwp xÀnoovóuos [omnium heres), Hebr. 1: 2, 2: 5 et sequenti- bus, et cum Christo Christiani, infra 8: 17, Apoc. 2: 26, Quia apud Hebraeos res soli hercditate. acceptae erant

in=-

| | qa IN EPIST. AD ROM.

inalienabiles , ideo omnis firma atque perpetua possessio ipsis dicitur nu Aereditas, ut Ps. 2: 8 et alibi.

’Alha dra Benaroouwng nigeos, sed per iustitiam fidei) Per animi probitatem, quae partim in fide consistit, partim ex fide nascitar alitaurque.

14. El yap of èx vóuov, xAnoovopor, si enim qui es Lege, heredes sunt] Hic relicto sensu historico ad mysti- gum venit. Si ille, inquit, qui Legem Mosis exterius implent, nempe qua tales sunt, adipiscentur bona illa futuri seculi. Ex rursum hic, ut modo 12.

Kexévooror v nieu, ezinanita est fides] Kenépoorar, esi

‘nanita est respondet Hebraeo bot Ier, 14: 4, 16: 9. Id siguificat vi carere, Sic wepoöddar habes et 12 Cor. 1:17, g: 15, 2 Cor. g: 3. Si Lex Mosis exspectanda in hoe fuit, nihil Abrahamo fides sua profuit.

Kat xarsoyyrau sj ènayyedda} Ergo promissa illa multo ante Legem Mosis facta Abrahamo effectu caruere. Ka- zioyyras ut modo sexépworas, hic. non susceptionem actio- nis, sed ipsam exsistentiam significat: sicat dedexatosat interdam est, iustus fuit. Sic Gal. 5: 4, 11. Sic ®J, doyeiy vertitur Eccl. 1x 3. -

16. O yap vóuos doyijv zavepyalberas, Lex enim poenam

infert] Ostendit quid faciat Lex illa. Mosis, quatenoë est Lex Mosis tantum, id est, quatenus distinguitur ab iis praeceptis et interdictis quae ab initio fuerant. Nempê infert poenam gravibus peccatis et quidem certam, et in multis lethalem, cum ante crimina multa dissimularen-

tur, alia poenam haberent aut levem aut arbitrariam.

‘Ooysjy [iram] pro poena habuimus et supra a: 5, 8, 3: 5 Vide et Matth. 3: Je Kareordbeodas ponitur apud inter” pretes et pro MY et pro ya, quorum utrumque effectio nem qualencunque significat. Inter virtutes Legis Mo

destinus ponit punére „ ut supra diximus,

Ov yap oùx Èsr vópos, odt sragdBaows, ubi enim non est Lex, ibi nec delictum) Melius Manuscriptus ille où dé [ubi vero}. Non dicit non esse peccatum, sed nan €46 ew, id est, contemptum Legis a Deo non per collectie nes, sed expressim datae: ac proinde minus esse poen?® meritum. Vide quae diximus supra 2: 9, 12, 3: 20

16. Mik voözo è migews, ideo ex fide) Respectu fide

5 (nem

CAPUT IV. 95

(aempe ú èrtayyella) facta sunt Abrakamo ógregia silla promissa. Pendel. enim hoc ex illis quae supra 13.

“Jya ward yapip, ut secundum gratiam) Unde factum est ut promsissum esset ùtgens, quippe procedens ex sume ma Dei ‘benevolentia tanguam ad amicam, ut diximas supra. Amicus amicum liberaliter remunerat, et tanto: liberalius, quanto ipse maior'est. Conductor operae ope- ram pari hostimento repensat.

- Bis co BeBaiav civas viv èrayyeMar sravsl vj onéguar: , ui firma sit pronsissio omnü sermini} Altera ratio cur fi- dem Deus respexerit, ut paria sperare possent pi quibus « Deo Lex nulla erat data, of oefdweroe “BÀlapves: [piè-ex Gensibus}. Semen hic intellige pvemös Leenen abd} ) ut modo 2 nomen: Patris. «

> Où td èx voù vóuov povor} Non solum Tudacis, qaoe ita Hie vocat ê# sóuóó, ut afodo de Reerouijss

“Alla wal TÔ Ee relgeoos ABpacu, sed et ei qui ex fide eat Abrahami] “ASoaap hic' est genitivi casus. Ios in- dloat gui Adem habent Abraham, id est, gaalem Abre: | hamas- habuerat.'’ * SE

%Os dee —X naytoy Judy, qui Pater est: omnium nos= —* Omnium qui unquam vere în Deum credidere , etiam «ante Christi tempora. EK “17. Kaôes pygerrous, sieut scriptum et] Ger. an: 5e “Ore srarégde noddöy Ivy slOeurd de, Patrem mule tarum Gentitm poetst te} In:-his:verbis causa oſt mutati nominis Abram In Abraham ,eliga litterae 3 post. edpo= viag [soni suavioris]) causa. Horum verborum sensum mysticum hie usurpat Paulus, patrom dAAnyoody [abdi- to sensu nominans) eum gui ozemplo praeit ‘at modo diximus. « Ot

Keærivœvyre. oo belgevos; coram:quo eredidit) ‘Hie aäden- de interrogatio,: De Abrahamí: fide locutus quaerft coram quo, id est; quo teste, ABraHamus crediderit. Amat multum doorjoeg ®t miopare [interrogatianes] Apoatolus ut notatum tam aliis:, tum läidoro Felpsiotae, … Ipse. antem sibi respondet.

Oeoö, Deo] Id est ,-non sane caram —2 gnoe fides ieta Tatuit, sed coram Deo. | | ° Toõ ——— TOUG VERDOVG, qui vitam reddit moetie}

Cum

90 IN EPIST, AD ROM,

Cum non de oblatione Isaaci agatur, ut Hebr. 11419, 18 et Tac. 2: 21, Bed de eìusdem Isaaci orta promisso, ap- paret vexpovs hic per trarislationem diei hominet decre- pitos et per naturam inutiles ad gignendi functionem, ut ipse, Apostolus verbis apertioribus iamiam explicabit, et Scriptgr. ad Hebr. 1at 12. Sic fides mortua quae ius- titiam ac.consequenter salutem de se non edit. A con- trario Ceonroseiy TN est ad talem functionem utiles fa- cere, Sic curare a lepra est Geoorsoseie a Reg. 5: 7, Dici- tur Zworowiy et qui nutrit Gen, 6: 20, et. aai a malie eximit Pe. 71: 20.

Kal nakoöwro? Te pij Boze og Örra, ef vocat ea quaet non sunt, tanquam ea quae sunt] Siout Hebraeis saere vocari est esse: ita vocare, facere ut quid exsistat, Sicnt enim : dominus servam vocaris, facit ut veniat, sic et Deus res eas quae mec sunt nec futurse putantur. Ita sumitur id verbum Jer. 32-25. Tà ps} Öyra intellige es quae fortui gignendo, fovendo, pariendo' stmt necessaris, Ouro cie warofBalis origuuras [virtutem in conceptionen seminis] Hebr. 11: 11. Philo De principatus constitatio- ne: Ta zag uy Övea Zealeoer edo zò elveu, Tag dE dvallas, sal 16 role. waurytas , zal &6 dvogeicor Ounrórsyrag , zal & éregorijrov zavróryrac, val 85 dxorvearsreor wal dvagpòser xotvosriag: zal dquovlag zal. de uêr dveoorgvog ioóryra, é dé oxórovs ps ieyaaaperoe [His quae non erant dedit ut essend, confusa digessië; in. ordinem novap qualitates rebus indidit, similia fecit e dissimilibus, e diversis ea- dem , ex: insociabilibus. et dissitie cohaerentia soctabilia- quê ,'ea. inaegualibus aequalia, ex obscuris illustria) Sio,:Platarchus de. Romulo. novae urbis conditore : TToiv 85 oùy úragyòvrov (Faciens ex non existentibus}, Idem de Themistdole : Aaxòy dE -ouy Oragyortor sag dEiap ènoi- geodar [Cum praeter meritum e nihila: ad maliarem fot vunam evehi videretur}, Et de Aratos \EE oiy Öraoyór ae —* Dófas [Ex nihilo comparavit sibi gloriam].

“Qs ,;-qi] Qui Abrahamus, de quo proposita fue rat aero,

re Hag. Arla dr. êlnlde. drigevoer, contra spem in sper credidit] Est hic dEúuogos' [acutifatuum), quam: fgurar ‘amat Paulis. Spes: insperata, quomodo innuptae nu

CAPUT IV. 96

tiaes nescire quod scias, nec capti potuere oupi, alia- que sìmilia. Credidit in spem, id est, ita ut speraret ex Dei promisso, contra spem, nempe secundum natu- rae Leges.

Eie vo yeviadas avron moziqù smroldör dOvör, ut fieret Pater multarum Gentium) Ut sic omnibus Gentibus ex- emplo praeivet. Vide supra 11. Omnes illi erunt mvv Pp [sperantes in Domino] iuxta Esaiam 40: 31,

Kara zò eigyuévor, secundum quod dictum est] Gen. 25: 5. … Odtos Ègar rò ornégua sov, sic erit semen tuum] Nempe ut stellaë coeli, quod ex loco Geneseos hic subauditar. Sumit autem Apostolus illa verba, ut et alia supra, in sensu mystieo. Phílo tam de Allegoriis, tum de Herede rerum’ divinarum, per semen ìntelligit vabagas gaver {puras luces] in Abrahami animo habentes et falgorem et-motus suos ad siderum instar, imo supra sidera. Pag- las vero rectius eos qui ad exemplum Abrahami tales in animò , velat in terrestri coelo, lmces essent habituri, Celebratum apud Pythagoricos, _

FôoeBlouw dé Border, ravvuar vdsor , doaor ‘Our. …

[Tam pia mens hominum.gquam me delectat Olympus}

19. Kal us) ‚deBersoas zij rebgee, nec infirmus fide) A- Oor rj srlges, dicuntar qui aliqua de re dabitant, at ‘ ostendit locus' imfra 14: 1 collatus cum 1 Cor. 82 7, ra. Anbevciv vais, dravolasg (infirmari mente] 1 Maces 11: 4d. Oppositum est vo srAngopogeisda: (plane persuasúm habe- ve} quod modo sequetur.

OÙ zurewónoe , mec consideravit) Id est, nen mansit ie Pespiciens: nam consideravit hoc quidem, ut videmus ‘Gen. 17: 17, sed hanc cogitationem expalit animo j:fré- tus ‘Deo pollicente.: Ergo illud zererdgoe, hic signicat ‘actua permanentem „ut inoti⸗n Hebraeum OD et Grao- cum hoc Hebr. kt, ……… ‚

Fo darzoö opa HÒy —S — —* suum iam emortuum ] Nempe ad illam functionem : de qua diximus kenia &Jot de NO De

“SExasopvatrns rov vorcioxw⸗ ‚ cum pn centum —* an= Borum]) Ex Gen, 17: 17. Sunt qui aint unum defuisse axnum, ideo adiectum illud srov. Sic Graect dicunt déxx ov, oiroiter decem.

96 IN EPIST. AD ROM.

Kal zip véngoow zijs uijvoas Eddíag, et omortaum uten rum Sarae} Uterum nan ultra conceptus aptum, ut pote anûs nonagenariae. Hunc uterum Philo libro de Herede rerum Divinarum, imaginem ait gerere animae quae a rebus in sensum cadentibus abdieata ax Deo concipere incipit.

‚ 20. Els dd zo brrayyehlay Toö Oeod, contra Dei promis- sa] Hoc eis per contra non male transtalit Syrus.

OÙ ‘Brengldy vj drisla, non hassitavit diffidential Tj dszesig , id est, 3e dmistas. Arangiveatou hic, ut et Matth. RA: 2, Marc. 11: 23, infra 14: 23, Tac. 1; 6, idem est quod dwgaleer Matth. 14: 31, 28: 17, dwdoualbeuw et êrrap- gozegllerr Philoni, ut diximus ad dictum locum Matth, 14. … ADN dvedvrapotn zij zige, sed confirmatus est fide] Passivam. hoc hic valet quod Hebraeum Hithpahel, pro quó: et ipsi Hebraei saepe pomunt aut Kal aut Niphal. Sic Ps. 5a: 9 in Hebraeo est in Kal w”, Graace in pas- sivo êvedvvauords), utrumque pro firmavit sese. Qaan- quam autem se firmasse dicitur Abrahamns, intelligen- dam hoc est Dei excitatu' et ope prassentissima. Passe ſenim dicimur etiam quae per Deum possumus. .Aáus dokar rö Oe, dana gloriem:. Deo]: Dare gloriam Deo'.dicitur qui aut facit aut diest aut, ut hic Abreha- ‚mus cogitat id quod Deo honorificum. est, sive id quod „Dei proprietatibus convenit. Vide Luo 17: 18, et quae dicta ad. Matth. 26: 65.

ai. Kal nÄygopoondels) Plane persuacum habene. ITan- ‘eopogetafae est impleri aligua re, ut epparet Eccl. 8: 11, sabi in Hebraeo ND plenum est. Sic et a Tim. 4: 6, 27. NHinc ducta translatio ad persuasionem, quia ubi quis „non dubitat, sed rem pro certa habet, eius cor dicitar tali re esse plenum, Vide infra 14: 5. Hinc — ë\nidog Plenitudo spei] et (geo [fidei], Hebr. 6: aa, ‘10% 22, TIÀyoopoondels, plene persuasus id etiam apud elaocratem Trapezitico.

Or 8 Ersjyyehra, Bovards dze wal moijoar , quia quae -ounque promisit „pôtens est et facere]) Nempe Deus , quod nomen praecessit,. 'Esnayyéddecdae semper deponentalter „pouitar in his libris pro promittere, Promissa pro. rebus certis habentur, si nec de voluntate nee de potentäa

pro

CAPUT fV,: : Gr

promitterrtis: dabiitatur. Deum velle qnod promittit facile creditu ests-: De pstentia illi dubitant qui nihit dhiud Deum esse putant quam ipsam nataram,

22. Aw zal dhortory uur els Benarooueny, ideo st im Putatum est illi in imatitiam]. Illa fides habita est pro egregia re av valde laudabilf, Haec sententia, fidem Abrahami a Deo pro re magna acceptam, positu fuit a Mose, Gen. 15: 6, ante natum Ismaelem: sed cum parium par sit ratio, recte et a Panlo ad fidem de ortu Isaaci, et a Tacobo ad eam fidem quae in ohlatióne Isatci emi- cuit, refertur. Fidei enim si initia Deo placent, mùlto magis incvremen$a: mec ulle sunt - pierum opera in quae fides non influat,

23. Odx èrgapy Ôë de wies uóvor , non esb. autem eeriptum bantum propter ipsum] Recte :> nam - histotias illas de Abrahamo, Isaaco; lacobo ac Tosepho : legibus suis praeposûit Moses, ut eo exemplo omnes ad pietateni excitaret. Notat id Philo. Sic et impiorum facta' et poenae scripta ‚suut ad deterrendos alios 1 Cor, 1012 110 Cum autem #uês [hos] hic dicit Paulus, specialiter Chrie- tianos intelligit, ut osteudunt sequentia. -—

ah. Toig mugevovsw dl vor brelgavsa Inooſßꝰv sor. mier jury èn vergr, credentibus in eum, qui sustitdait Ie- sum Domikum hostrum e mortuis} Eadem fefme verba. habes 1 Petr. 1::21. Haeè est: fides. maior fide Abra- kami, ‘Nam Abrahanius et Sara. mortui. erant Hgerate, , lenns vere atque perfecte. — :“::

“Os srapedo01, qui traditus est). A Deo Petro: noin⸗ mei in mortem;.qubd et infra.sùbanditur 8:52. Vide quse diximus,: ad Matth. 19: aa. Respiaitur Gracca versio Esaiae 53: 6, Kogog rægidoxty avror Tats Spapslaug juôp [Zradidit illum Dominus peccatis nestris). …

Ma Ta megorreroinkroe zur, wal dyépOn. Dix vr Ôemaleo- Ov uy, propter delieta nostra, et. resurrexit propter bustifscationem nostram} ‚Potaerat dicere ‚qui ef mortuus est et rosurrexit, ut’ nos a peceatis instifkcaret, id est , liberaret, Sed amans dyri@sre [oppobita] morti coniunxit Peccata quae sunt mors animi, resurrettioni autem adep- tionem iustitiae quae est animi resuscitatio. Mire nos et

a peccatig retrahit et ad iustitiam ducít, quod widemus

98 IN EBRIST. AD-ROM.

Chrästum morte non formidessé pro: dootrinae-saae, pec- catis contrariae et ad instiliam nos vocantis, testimauio, et a Deo resuscitatam ut eidem doctrinae summa conci- liaretur. auctoritas. Vide 1 Petr, 1; 3.

/ - | CAPUT Vv. *

Aunsduadieres ouw dn nissen, iustifiati ergo ex fide] Mundati igitur a. peccatis per fidem. | Bleijs èyopen nqòs-tov Oor, pacem habemue cum Deo] Amicitia, Dei. fruimur. Vide quae supra 45 4. Htc. cigipg, quod ibi et iam mox ydgig. Sicut Abraham amicus Dei fuit, Tac. 2: 23, sto et nos, …

‚Asa vou Kuplov 1judy 'Iysoë Kous, p per Dominum nos- irum Iestunm Chrisbum], Ei past Deum gratiem debemus. Causam. iam exprimet. va di ef zal nv veqooapoyijy toyijneuer. wij niger eis 17 gaon Tavrny, per quem et fide habemus aditum ad gra- tiam hané] A quo tum alia habemus beneficia, tum hoc vel maximum, quad ille nóbis dedit credendi causus, ut sie per fidem perveniremus ad illam Dei, amicitiam ac benevolentiam.. IIgooayeis respondet Hebraea. 0 et 2 Facwedere},' unde mgosapmoyn, tum hic tum Eph. 2: 18 8: 1d, est aditus ad rem vel personum. Pro tj zige ù Manusctipto ér zij nig ,‚: quod Paulo usitatins ‚ et solen facile excidere litterae repetitae, . Po

JEv jj Sefkaner] In qua, nempe fide, stamiss ‚ id est eávemus habis a peccatis, Nam sicut qui peceat cader dicitar, Hebr. 4: 1i, Tac. 5: 12, sic stare qui a peccar do abstinet „ infra: 14: 4, 1 Cor. 10: 13. Eat hic pra teritum pro präedente, more Hebraea.

Kod :noupomeda én EAmide vijo dâEnG «od Oeog, et ori mur spe gloriae filiorum Dei} Fudeimur spe gloriaa illi quam a Deo accepturt' sumus, stcundum promissa, Chris Koyösbar eat adi qua re önniti, ut diximus supra a: 17! Itaque Wy quod. est. gaudere, vêrtitur ‚et ‚per xavxãoẽ et per waranargdoda, 1 ut et yy et m quae peris su “ignis,

0) póroy Òé] Non. tanturs gauderius ea spe

1 2

*

CAPUT Vv. 99

'Aika vab navzodneda dy sais Olbpedter, od ot gloriamur adversis) Hic proprius' effectus magnae illias', id est, Christianae fidei, gaudere adversis, quae propter. Dei et Christi nenren eveniunt. : Exemplum vide Act, 5: 41, quale in .veteri: Testamenta frustrá quaeras. Adde. 2 Cor. 72 4, 8: 2.

Etdözeg Öze jj O2lus Ösrouorse warren : soientes ed- … versa patientiam operari] Nempe in credentibus. “Yrega uovijy sufferentiam vwertit Tertullianus, ali Latinius tolle. rantiam aut. patientiam: eàm intellige per qaam Dei causa mala quaevis libénter toleramus, De utilitate ad- versorum pulehra et Paulo satis cofisentientia habet Rab- bi Israel de Anima cap‚ 28 et 53.

4e SH Öê rromors) Ooxspijy , patientia autem esplaratio- nem] Explorationem, nempe sui ipsius: nam patiende discit homo suas vires, Alibi sumitur id nomen respöcta aliorum: at Tac. 1: 3 <0 doxiaio⸗ ponitur ——— [per transnominationem)} pro ipsis rebus adversie,

MH 84 Some) nida, exploratio vero spem] Nam: qui scit se durissima pati Dei causa, eius spes magia magis- que accenditur , tum ex Dei bonitate, cui nom ‘corvenit talem patientiam non munerare, tum ex promiaso Chris- ti, Matth. 5: 12, lob. 16: 20.

5. H òë Mnle ov warmuoydver, epos autem non puder Facit] Id est, spes in Dei promissis fundata. non fadlis. Locutio sumpta ex Ps, 22 6. Est géroovvula (transnomt- natio}, quia plerumique pudere eas solet qui vanis polli- citationibus fidem habuere. Vide et Sir. a: zov: Notavit in hac periode gradationem Augustinus, quam: figuram amat Apostolus;, ut videre est infra 8: 29 ‚ 50, 59, 10: 13, 14, 19e EAN

Or: 1 dyeeny Oeoù — ér za —*8 ls A dia srvevuarog dyleu vod dodEvros suiy, quie Doi diloctie effiusa est in. animos nostros per Spiritum sanctum qui datus est nobis} Hoc dicit: Eo minus dubitendam habe- mus de rei speratae eventu, quia etfam arrham a Deo accepimus, Spiritum sanctum. Deì dilectio hic intelli- genda qua Deus homines diligit, ut videre est infra 8. Spiritus effisvus in Christianos, id est ubertim. datus, dicitur Act, 2 17, 18, 53, 10: 45, Tit. 8 6. Hic vere

Ga ip»

aud IN EPIST.'AD ROM. ipsa DE dilectio effura'icitar , id.est, abundanter tee

tata hominum animie. Nam quisqúe sibi conscius dono- rum quae acceperat, recte inde colligebat magnum in se esse Dei amorem., Non solent tam magna pro mutuo ii dare qui.fidem volant fellere, ‘Adde 2 Cori 1: 21, 0, Eph. 1: 14

"6. “Esiyag Kisss, adhaze oném Cariëtus] Hoo; zag Non connectitur scam prioribus „sed novum est: argumentum ad probaridim 'Dei-in mós:amorem a miúus-oredibili ad magie. onqdibile assufgens. :Legerant hic alii si, valii eis eo: sed ërs rectum est, et: constrúitur cam: òyzor 7 [éurù infſirmi essernus], qúomodo mox segtetur èr solöv Övrov suöv (cum adhue peccatores vases) | AQndor-guêr doder, eum infirmi oseemns} Cum non uaa: vigen:accepissemus ad serviendum Deo. | stens mecgdsr} Tampore ad eam rem apportuno, oh RH jl oP bo Galuh: 4e. Evactie hebdomadibus Daniel, destructis reguis. … …… |

5 Tae adepr} Id est, otium pro Gmplis ) qaales malt aon inter. .Gentes tantum, sed. et inter Iudaeos. Quod kie. dicit eoeBeig mox:dicit..Hpagrodeve | pecoatores:]|, sens adilicet-…eminentiore-, duomodo. Hebraeis Dyw et DWA pro eodem sumi solere notatam est eruditis Grneci que qne: Iuaterpretes pro utraque illa voce Hebraea modo di- Sunt deefeis, mado auaprwokol. Vide-quee- diximus Libro u de. Iure Bélli ac Pacis cap. 20. 44-

Apibhœve, mortuus est} Idee mortuns est, ut illi pec- Hatoreé ad fidem' perduci possent, quae fides praecipte nititur morte, Christi et resurrectione. Vide supra 4: 2. ‚Je Mokg pag onég Òsaiov zis drobaveirar, vis enim pro iusto quis moritur] Syrus legit úmég ddixop J pro in iwäko] ‚sensu, optimo. Magnum est qnad dixi. Zet hoe Bæanrarum, ut quis pro homìine mald.moitem velit oppe gere. Loquitur ex sententia Philosophorum ac Iudaeorum. | Seneca: Suctirram perituro, sed ut ipse non. peream; nisi si futurus ero magni hominie aut magnae rei mercet. "Idem iserigus in epistola Epicuri ad Pythoclem, Philo: Môle dvenvevoauer eidöres èr' ofderì Awdsvehet' remmpaerdidapa vernoopevoe [Vix reapiravimus cum aciremus nullo nos frueiu dulla de causa perituroo).

* | —XX

CAPuT v;- toi

"Prio pig: TOU -dyaboë rdyd sl zal zou} drodestis , “am pro Nono facile quis sustineat mori) Est boy jederoië feoncessiof Aliquos èn Gentibus aut Indaeis invenias qui pio viro_bono be periculis obiiciant: ut Fonathan ‘pro Davide: ut Damon et Pythíâs' aptüd Valeriam Maximum IV. 7. Lactantins V. 18: Quid enim illi familiares Py- sthagoraei Jaundantur a vobis, quorum alter se ‘tyranno sadem mortis pra altero deit ‚ &lter ad práestitutum ‚ tempus , oum) ian: eponsor eius duceretur , praesentiam sai fecit, eumyueinserventas suo liberavit? Quorum vir- tas in:tanta gloria: non haberetur, quod alter pro amico; alter otiam.pro fide mori goluêt, ei stukti- putarentur, Tuya hic: est: Aavile , oppesitam; ‚ei guod praeceseit hölis. Tale illad: /

Se de wid dale ältere {a sFacile st non: vontem orimins veel} [1 Et vohu@e mon est andere, wed -tuwtinetd , sicut: vh ivereveuw ſoustine⸗ supplicare] ‚ vohug anéyeodar laustines abatinero] frequêuter apud Graeoos. B. Zevtgyer Be vj éeevrod dye els sudo ô Oeòs; os- tendit autern dilectionem suam Deus erga nos} Huec est dilectio Dei srgoygovulyn [antsoedens] erga omne huma- mum gerus ‘indistincte. Zovlsso: ‚ ‘conepicuam facit, ut supra 3: 5, Deo hoc adscribit, quia is Filium suum tra- didit, Filio sùo non’ pepercit. 1FOve Ère Huagrehër Bveoor Gudy Korede rde en diné. Îùve, quod dam adhue peccatores eesemus , Christrs: pro nobis mortuus est] Repetit paulum mutatis ‘verbis sensu eodem quod dixerat ‚ ut egregium et memoriae infigendum.

g. Tod boy pädhoy, multo igitur magis] Hic iam se- quitur illatio maioris, id est, magis credibilis rei.

Aixcuobfrceę vv, nunc iustificati) Ad veram atque _internam puritatem sive iustitiam perducti.

Ey z eljiurs adtoö, sanguine ipsius) Eet —* | [trensoumptio]. “Nam aanguis sive mors oruenta Christi causa fidei, fides justátiae, Is ordo manáfestus supra 3: 26,

ZuBroómeda de aurod dnò rijs doris, salvi erimas a Poena ‘per: ipsum) Id est, eripiemur a communi esitio quod impios manet, Par locutio 1 Thess. 1: 10.

ro. Ei yog ëg@goì Boves, ad eni cum inimicù eesemus]

GS Nam

203 IN EPIST. AD ROM,

Nam ímpú omnes Dea sunt inimici, Tac. & 4 Deum non amant, 1 loh. 4: 20e

. Karyddaynuer zó. Ge Bin sOP, Gararou vo vloë ar, reconciliati sumus Deo per mortem Filii. asus] Id est, Dens a. nobis gravissime laesus, cum Filia snum, nostri causa, morti dedit, ostendit se non eo u4que iratum, ut non sub bonis conditionibus in gratiam redire nobiscum vellet. Id hic est sezadddrseatar non plene. acilicet, sed aard zi [relative] ad illum effectum, ut 2 Cor, 5: 19.

Hold pälloy waradduyieseg, multo magie reconciliati) Id est, postquam. Daus nabiscum venit ad conditionee, subintellige , quas noa ascepimus iisque paruimue.’ Nan saepe aub verbis actÂs primi intelliguntar, ectde secundì, Similia vide Ioh. 6: 44 , 17: 6.

Soôyooneda dra sij beed: avro; salui —RR vitam ipeius] Per vitam ipeius. Vita omnis vim agendi in æ continet: et quid potius agat Christus, cui omnis potes tas data est,‚.quam ut malis eximat- eos pro quibus in gratiam Patris reponendis tam multa fecit ac passus est?

‚Ile OÙ pôvoy dè, non solum autom} Farum est gaod dixi, fore ut malis noe eximat.

2Akha val zavyoperas dy vS Od Bid woë Kuolov gjas⸗

Thyoqũ Xouwoü, sed et gloriantes in Deo per Dominum nostrum Jeeum Christum] Supple sumus : quomodo acce- pit Syrus, id est, Dei pollicitis per Christum fattis in- pitimur, atque confidimus nos insuper bona et geternatt maxima. consecuturos. Vide quae supra 4..af Hebr. 3: be

Al où vûr viv naraldapijs lafoger,. per quem núno reconcijsatienem aecepimus) Nũv, id est, sam nunc acce- pimus recòhciliationem, Dictum uezovvuindg [per trant nominafionem], id est, Accepimus effectum istius recon- eiliatiomis „ Spiritum Sanctum, quem Deus non dedisset nobis nisi plage in gratiam suam repositie, Hic apertius expriinitur actus ille secundus, de quò diximus supra 10 Pax ‘subditorum ‚cum Rege tunc perfecta est cum subditi eis conditionibus paruere quas Rex praesoripserat,

13: dra zoöro, propterea) Haec cum ita se habeant

ut diximus. Est enim jo? dd voöro non reddentis causam ante dictorum, sed ex ante dictis tanquam certis myste- rium vetus interpretantis. Id antem hic est, quae per

Ada-

CMPUT Vv êö5

Adamum gesha. sunt „ eerum centrarie debuisee geri per Christum. . Idem: explidat 3 Cor. 15:- 29,

Qomto Òe évoo dyOgortov sj dpeprie ele vor —* —&*& eiewt. per unum. Komihem peooatum in mundum intravit] Xonmuov hie intelligogenus hemsnam eu? peccand? 'btém- plam primus dedit-Adamos. Our non Evam dixit? Quia Hebraeci non selent — (genuê aéensere)ì pét fe mins. | EK

Kal dux zie: —* —X ef per peccatum Hori] Id est, virium imminutio, causa lassitudinis „ dolofuin ; worboruia et ‘ex his secuturae mortis, ut ad —— diximus.“ Atqai immortalitas Adanmio, etiamsi Deo pu- vuiasot, diost aligwis, promissa non:erat, et naturé &#4E gemd [torrdnue], factus els perry Goar (in animam vis pentem} non eig zrvema Cooonoop [ins Spiritum viviflcane tom]. 2 Cor. 15: 45. Fateor: at, di praecepto Divino' pa- vuishet, sriansissetne ‘in Paradiso semper, an mains afs quid deinde de eo constitktum fuisset, et nobfs incertumì ett, et ipsf incertum fait. Hebraei quidam existimänt fúturam faisse, ut post vitam. fetieem longissitham’ Deté ei vhre ullo molestia ac dolore änimum e corpore Ubera-

et, quod ipsi non AP, id est mori, sed NM [ekepiráre) aut veculum pacis vocant. Ali patant eventurum ' ei faisse id’quod Enocho et Eliae evenit. Sed de haa. rè alii iudicent: dumillud teneamus, quod ait Sapiens. Ne braeus, Diaboli invidia mortem in mundum intrasve:, 2: 24. Et quod Sirachides, Per muliarem initium ‘face tam pecoändi', et inde esse quod morimur,.a5: BE 17° . Kal odsos els ‘nrdvrag. dPBgebrovg ò Gdvaros Öuijkder , eÎ Ha in omnes homines mort pervenit] Pervenit ad omnes Adami posteroe, ipsa Lege originis per quam gon poté- rant non omnîbùs quae diximus matis obnoxia esse cor pora, ex tali corpore subatantiam suam et qualitates du- centia, Sublato enim beneficio illo per arborem vitae; mánebat corpus humanum quale caeterorum animantium, caducam ac fragile velut testa ex humo facta. Hoo sensu aiant Hebraei mortem ex peccato Adami venisse ad pos- geros eius, ut Paraphrastes Chaïdaeus Ruth, 4 et Ecel. 7, Scriptor vitae Mosis plas semel, Farchi, Hana Barhaina in Beresith Rabba. Cyrillus adversus Anthropomorphites

G4 cap.

204 IN EPIST. AD ROM.

sap: 8: Ol yerovóres B avsoöicht drie pOukesoë phagvol veyóvager [Nati ex oo, ut a mortals, mortales nati eu mus). Vide et quae shi sequuntar.

Er d zarres Guaqror, per quem omnes poceaverunt} Frequens. est gerovvjla [tremenominatio) Hebraeis dicere peccatum. pro. poena , et.peccare pro poenam subire: un- de et. procedenta longius figura per mezadyper [trant- sumptionem) won sive peccare dicuntur qui malnm aliquad etiam, sine culpa ferunt, ut Gem. 3a:'36 et‚Iob. 6: 24, ubi ken vertitur per dvoraayes (adversa fortune uti]. Eed bis est per quem, quomodo érsi cum dativo surmitur Lue. 555, Act. 3 16, 1 Cor. 8: 11, Hebr. g: 17. Chrysoöte- mas hoe loco: ’Exelvov seaórvos zal ol jj paróvzis dee

zoö Evo yeydvaor svaq' bwclev sdereg Ovsyeol. (Lilo leben te, et ii qui de ligno non comederunt, per eam omne

mortales facts sunt]. Post haec verba sequitur longa hio magendijng (interpositio) ad comma usque 18, ubi reditar ad. caeptum sermonem. Id genus dicendi Graeci dsrégflan sar. ſtraisctionem] vocant, soletque id multum emolliri, si vpcgs eaedem aut sensus ante positas repstatur eddito inguam vel ergo, ut infra &ea ouy ; id eat, ut dicere goeperamn. ‚18, “Ayge zag vógov dpagria 3 / de r@. wdouie, —* ad Legem enim peccatum erat in mundo} Subauditur-kit uóy [guidem). Causam reddit cur dimerit omnes horhinee idee mortuos quod ex Adamo ortum traherent, quia Lex nulla ilke data erat quae transgredientibas mortis. poe- nam mánaretar., Non negat fuisse pecontum, ut Caini) hominum gui faare,diluvii tempore, Sodomae civinm, aag losephi, Pharaonis qui Mosi coaevus fait et alio- "Ayo sonor, id est, ante Legem Mosis quae gra sibos facinoribus. poenam adacribit mortem.

“Apaqria dë ouw dMoyetrar pd drog vòöον peccatum auters non imputatur cum Lex non ect] In Manuseripta qun êldayetro [nor imputabatur): nee aliter legit et Syras et Theophylactus. Verbum êAdoyeip etiam in illa, ad Phis lemonem Paulus usurpat. Recta locutio, fgerat èvedoysise' ged omissi eugmenti habemus et alia exempla. Sensus „est, Non in id imputabatuyr ut cdusa ipassit dic mortis nempe in singulis bomrinibus, Nog: enim gingulos tpne

bho-

SCAPUT VC (5.

homines: Deus“:puniit, sel genera tòte: homsinum'’, et in iis etiam pueros nullins commîssi reos. At Leide stir gulis dicit, Morse moriaturs nempe Deo ipso tmortem infticturo , si:cessareut aut rem igmorarent Iudices. 14. "AAN iBaothevoer ó-Oavarog dr "Adan gepot ‘Mio géess , at regnavit more ab Adame 'uighe ad Mosòm] Attamen, inqúit, vim suam ewervùbt mors in Abwiônee eingulos ab Adami uetdte ad Mosis aetatem „ id ost, per annos ferme bìs mille. quingentos; non bieve- spa- tam. Baordeveir YA est vim sansmi ezarcore, ut snfra an, B6B: A2. Sic #Oov Buolhcsar [reguund inferarum): dixit Sa- piens Hebraeus 1: 14. Anò et.mlyos poni volent ad’ temis pozis notatiónem:, ut Act, 105 30. … vn MO … Kal ènxì vous sj duaargoarsag brek zij pour. vij mapiën Bloes °ABeiu} Etiùin in eos qië wihil swimild Adimo commiserant „:quales. Abel, Noe, 2 Abtkhamus /riéaäcus, Jacobus, Tosephus. Quia duagrareir [ peccareFoambipuurm est, et aliquo senad omnibaa:hominibus “quisa}iquadiu tetatem egera twibui.potest,:ided’ distincte explicat: ‘de quo peccandi ganere hie. agat, mêmpe.de tali:\quod: pas censeri possit ei quod Adafgne- còmnúüserats. Solent,gra- ves transgramienbe comparari tramgradaion Adam) Os: 6: 7. ER: . ENT “Os des zurvog vo 5 mÉldorses, , Juo. est ‘pgura Ffiusturi} Mors guidem illa, nt iam diximus, séoatá’est ex natúrse Lège, std. quam Deus. facile. impedirs. patuisset , nisi ‘voluisset Adamum Jiguram esse Christi, --diversa tanien: gipnendi fatione. et ‘effeotibus contrariis. ‘O,jwéddoy hio dicitur, respecta habíto. ad tempus Adami;et.deinceps ad Leogem usque, is qui- ‘dam èoyazoe (nosiedimus Adam}.1 Cors 26: 45. Sie at Cek..2: 17 vox medkóvrer respicit-priora tempora. Ture est Agura ad, quam adiud quid! planius feitur ‚ Exod. 26: 40. Sic 1 Cot, 10: 6, hik “Dioftur serizvror (ezerplar) Hebr. gr 24. 5: Fans 16. "AAN ob abo TO nrageentoa', droo wal zò gelgedpee } sed non sicut.delictum, ita es donker] Hoo valt dicèke, In neutro quidem quicquam iniqui, sed tamen Deo ‘cons Venientius ese, unum facera'vitge auctorem quam unum mortis. Mapa dicitur quod mox dcgyua , benefloium guodvis, ut frs 11: 29, 2 Cor. 15 11, Iagaatwpe vero 65 re⸗

za8 IN EPIST. AD,BOM.

vaspondet. vocibus Hebraeie ves, wo: ye pl eimilibas quae viofationem Legis. Divinae gravem significant, Hi vero ea vor intelligitarn asimul cam amo. effertu:qui iam explicabitur, Dens magis: amat — arem nooers: et vita „Deo. gratior: quam mots.

ek —2 Tj voÖ Eno mraqortemuars oi: sroddol dba

nim unius delicho. multi. mortui suné] Of roddel, id etn fere, omnes excopto Enooho, et.si qui forte fgere alii de quibus id scriptam;. non. est. Jdem est hic-sj Enos neqenmoges:, qaod:modo ds’ dragslgs [per peccatun).

… Hol gâlder] Multo facilius: nam illud quam hoe diffieilins oreditu , et tamen verum. esse apperuit.

“H ydpus Toö Ocoù wal.ój dope, grutia:-Dui.ut donum] Hic goger :dixit qhod: áute::-ptoropa , èansari..pro effecta. Justitia, Divina quae Ohristianis obtigit et zhsgnam et beneficitm et :mûllis.-a‚ nobis, moriti⸗ provoostan : zdeo donum diciturs -i vr ' |

Wu — zij zoö vic EXRX ——* Kensod, gratie | unius: Nominis Jesu: Chrésti} Xopiy hos loeo gnoe benevolsntidm Christi-ün gehus humanum: …-

„Biot —XRXX dsreplaoevoe) In multos, id est, in om- ndì qui in Christum oredidere, quod iniiium est novi naturae, dmregplaoevoe (abundavit], id est, abundantius ap part, ut: supra 5 m et Matth. :5: 20; Wi:

‚ 26. Kal oöy os dt. évog &nagrjdavvor eà doprua , * son sicut per unum pevoantem, ita et donum] Est &derps [defectus) daplex.: Nam et: post dt’ épòg: subauditar no- men Gävatog [more], éx.verbo eréOuror: [mortui sunt) quod: praecesserat „et: post zò Bopyuat subauditur yes [Ao bet). :Non. sic se habet danum, ut illa: mors ex unt pacèsto'consecuta. Multo efficacius fait: beneficium quad noxe,. ‚In. quo .autem ea differentia sita sit. iam eeplicat FO der yuo. zoïnie d& doop, nam constitùtio quidemn t° uno] Koiwa VBUD [iudicium] constitutionem. Det hic sig bost, cui-eccasionem dedit peccatum Adarmi.'-

Bis wardupiua, ad damnationem) Frequens-est Hebraei cansam nominate pro effectu, quamvis ex alia causa pro cedente. Ita, quia damnati mori solent, damnatio hie dioitar pro morte. -

To òë yacroua, gratie autem] Intelligit hic idem quê9

el

CAPUT UL 802

et Eph #8 dopaen Dei diciter, gela Des tovelante nf hil tale meritis contigit.

'Es svoldöp staqostroopdsor , ex multis dode] Oscasione sumpta ex multie pecoatis.

Eis Senaloopa, ad, iuetificationem]) 4d vitam rectam. sive perpetuam obediantiam: quomodo. Stxatoga et infra 28, Sie Tob. 34: -27 POV, quod est vies eius, Septuaginta vertunt dixarogara aùroë. Ideo nomen-sngulare. hic: nsute yavit Apostolns,-ut unum ac comstantem vitad tenorem tignificaret. Apocalypsis plaraliter pre eodem dixi, -sa Öemacoera Tr dyloor (iueta sanctorum vita} 19: 8.

. 37. Eì zag, si enim} Ostendit- quantum sit:inta vita recta quam Dei dono adipiscimur „ex. eo ghed. secuûn trap hit actersam vitagn ac; felicitatem, U J .0)]

TÔ roũ ivde —E , umiu⸗⸗ dadiato] Repetit quad dixerat gupra 35: aód ut maina eliquid. quam ents infor rat. In Mannseripto est, és ol engere: Luna de- licio].

O Bévarog —E mors regwavit]: Ut supra abo X

“sus ros dos, per unum), Id nr, per Hataram &2 uno is: omnes traneeunbeme … * is tt EE

Toll uaddoe) Muito faailius at: supra 15. ee

Oi zr nkpiossien kijs papuròc]: Abundantiam gratiae more Hebraica , id est, gratiam abundantissimam vocat, benevolam patefactionem Divinae volantatie factam per Chrístum. De

Kas zie Òageës zis. Dandoovije — et ‘ danationis sustitina] Aopen Schearoovyyg rustam Hebraisrhas -pro iustilda quae dono datur. Vide supra 15, Dóno autem; dari. dicitar, quia per fidem obtingit quae est donum Dei, ut „diximug supra 164 » ’ Ee 32 OEE Ce D a:

Aapflavovres., accipieiter) Id eit » qRE velnerant accin pere et.sic acceperunt re ipsa. Sic ot. Ioh. 1: Tan:

‘Ev boj Baordevoovu, in vita regaakunt] Duo magna dicit et hominibas gratissima, vitam et regnum,:siva immortalitatem et summos honores.- Vide 1 Com 4: 8 3 a Tim. 2: 12, Apoe. 5: 10, 20: 6,2% 5.

dua zoö évòs Tgaoù Xcicoũ, per unum Jeeum Christum] Per vitae principem Act. 5: 16. Etenim vitam illam ae- ternam in tenebris latentem primus apertam fecit, pri-

waus

308 EN ERIST. AD: ROM. mus sah oet cofiseoutus;-bderi tiem wovam de op nati.

ram trahentibus eam conferet. «

285 “Mor ‘bor, iefurj -Hic post longam superbe (interpositionem], in qua obiter- institatae ‘comparationis disparitatem ostendit quandam, redit ad id quod dicero coeperat gapra 12 Aqu est repstentis iuterraptum ger nionems: Simile hyperbhtam et repetitionem sermonis in- choati- ‚per sel} hebes-Rhil. a: 1,5. -

Oy Bel Evôg: veagobresbmartog elg rrebrag dodoroor’ e waréiptjsa , sdeut pen unius delictum in omnes homines ud condemnationom]t Supple èybvero, ree-procsssit. Hobrsei abi stàtum aliquem …designant 9, quod valet eis). ponunt wich: Nominatiyicut::Gem. 2: 24, dvopbad Ho oge pier [erunt in unam carnem}. Et 1 Cor.:.r6: 45 „-èrépero es bgn’ Geo [actas est in animam givendens) 5 -unde et | Hoe ielg! zardupiga! et god: soqacter edy — Syzanre | Norsinativos transtalit.: . EE:

Oüro zal de Evo’ Öszarmparos , eic et per unius sac cationem). Id ‘est’, errazoëjs [obediantiam),: ut iam ‘expli- eat. «Zam obedientigrm' Christi. per: onme vitee tempus: ad mortem usque vocat singulari numserò… Vinda leon eb “um- formem eius tenoremsut ‘Artimus wapra 66; 5:

Big wavrag dyOpoorovs ; in. omnes: komnes):Fatellige ùn- wies “qui ipsi zsitut:-eportet.eredunt ; qdod. initi am éepj wt 8ikintus, novae naturae,: erg taro or